توسعه و اعتبارسنجی تجربی چارچوب پایش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری ایران

این پژوهش با هدف اعتبارسنجی تجربی چارچوب دوره سوم پایش و ارزیابی علم، فناوری و نوآوری (STI) شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری (عتف) انجام شده است. چارچوب مذکور مبتنی بر مدل یکپارچه ارزیابی (چارک های کارایی، اثربخشی، اثرگذاری) و شامل ۴۰ شاخص منتخب است. هدف اصلی، سنجش میزان انطباق، قابلیت اجرا و ارزش افزوده این چارچوب پیش از استقرار رسمی آن در نظام حکمرانی علم و فناوری ایران بوده است.پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (تحلیل کمی روندهای زمانی و تحلیل کیفی مبتنی بر نظر خبرگی) انجام شد. داده های واقعی ۴۰ شاخص از گزارش های ملی و بین المللی در بازه زمانی برنامه ششم توسعه کشور (۱۴۰۱-۱۳۹۶) گردآوری و تحلیل شده و روایی و پایایی ابزارها تایید گردیده است.یافته های پژوهش نشان می دهد میانگین انطباق شاخص ها با استانداردهای بین المللی ۸۵ درصد است. این انطباق در چارک های کارایی ۹۷ درصد، اثربخشی ۶۷ درصد و اثرگذاری ۹۲ درصد بوده است. مضاف بر اینکه عملکرد کلی پژوهش و فناوری کشور بر اساس چارچوب پیشنهادی در سطح «ضعیف» با میانگین وزنی نرخ رشد سالانه مرکب (CAGR) معادل ۷/۱ درصد ارزیابی شده و چارک های کارایی، اثربخشی و اثرگذاری همگی در سطح «ضعیف» قرار گرفتند. از ۳۴ شاخص دارای داده، ۲۱ شاخص در سطوح «ضعیف» یا «بسیار ضعیف» بودند. همچنین بر اساس یافته های پژوهش، مهم ترین چالش های اجرایی، ضعف در دسترسی، تحلیل پذیری و به روزبودن داده ها (به ویژه در حوزه اثرگذاری)، پراکندگی سامانه های اطلاعاتی و عدم یکپارچگی در گردآوری داده ها شناسایی شده اند. با این وجود، ارزش افزوده چارچوب ارزیابی متاخر نسبت به موارد پیشین، در یکپارچگی زنجیره ارزش، کاهش شاخص ها از ۱۱۲ به ۴۰ مورد و ادغام «آزمون بتا» برای یادگیری سیاستی پیش از اجرا متجلی است.نتیجه گیری کلی حاکی از آن است که چارچوب مذکور از نظر ساختاری و نظری آماده استقرار است، اما نیازمند اصلاحاتی در شاخص های اثرگذاری و تقویت زیرساخت داده ای است. پیاده سازی آزمایشی این چارچوب با پایش مستمر و الگوبرداری از تجربیات موفق کشوری و بین المللی در افق کوتاه مدت پیشنهاد می شود. این چارچوب می تواند به عنوان الگویی موثر برای نظام پایش ملی هوشمند STI در ایران و کشورهای منطقه تبدیل شود.

کلیدواژه ها:

پایش و ارزیابی علم ، فناوری و نوآوری ، چارچوب ارزیابی ، اعتبارسنجی تجربی ، شورای عالی عتف ، آزمون بتا