تحلیل مکانی-زمانی سامانه واچرخند عربستان و بازتعریف آن به عنوان واچرخند جنوب غرب آسیا

از سامانه های سینوپتیکی موثر بر رخدادهای جوی و شرایط اقلیمی ایران و منطقه جنوب غرب آسیا، پرارتفاع/ واچرخندی است که در گستره شرق آفریقا، شبه جزیره عربستان تا دریای عرب فعال است. در متون علمی داخلی این سامانه با عناوینی نظیر «پرفشار عربستان»، «واچرخند عربستان» یا «پرارتفاع عربی» شناخته می شود. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل رفتار مکانی این مرکز پرارتفاع/واچرخندی در ترازهای مختلف جو (۸۵۰، ۷۰۰ و ۵۰۰ هکتوپاسکال) و تبیین هویت سینوپتیکی آن بر اساس داده های ژئوپتانسیل بازکاوی شده ERA۵ در بازه زمانی ۸۴ ساله (۱۹۴۰ تا ۲۰۲۳) است. نتایج حاصل از تحلیل داده ها نشان می دهد که در تراز ۸۵۰ هکتوپاسکال، این سامانه در فصل گرم سال بیشتر بر فراز خشکی های شبه جزیره عربستان و جنوب غرب آسیا مستقر می شود. با آغاز فصل سرد، موقعیت سامانه واچرخند عربستان به تدریج به سمت عرض های جنوبی تر جابجا می شود به طوری که در اوج زمستان عمدتا بر فراز دریای عرب و تا حدودی بر نواحی جنوب شرقی شبه جزیره عربستان متمرکز می گردد. با گذار مجدد به فصل گرم، سامانه واچرخند عربستان بار دیگر به سمت خشکی و نواحی مرکزی و شمالی شبه جزیره عربستان جابجا می شود. این الگوی مکانی در ترازهای ۷۰۰ و ۵۰۰ هکتوپاسکال نیز قابل مشاهده می باشد با این تفاوت که دامنه تغییرپذیری مکانی آن به ویژه در تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال به مراتب بیشتر(گسترده تر) از تراز ۸۵۰ هکتوپاسکال است. علاوه بر آن، در تراز ۵۰۰ هکتوپاسکال واریانس مکانی قابل توجهی در موقعیت این سامانه در دوره سرد مشاهده می شود، به گونه ای که پهنه ای از سواحل شرقی دریای عرب تا دریای سرخ را دربر می گیرد. با توجه به ویژگی های مکانی-زمانی و نقش موثر این واچرخند در الگوهای گردش جو و تاثیر آن بر اقلیم جنوب غرب آسیا و ایران پیشنهاد می شود با عنوان «واچرخند جنوب غرب آسیا» نام گذاری شود. این نام گذاری ضمن بازتاب دقیق تر گستره عملکرد و ماهیت سینوپتیکی این سامانه، در جهت بهبود شفافیت مفهومی و کارکردی آن در مطالعات اقلیمی آینده سودمند خواهد بود.

کلیدواژه ها:

پرارتفاع جنب حاره ، پرارتفاع عربستان ، پرفشار جنب حاره ، پرفشار عربستان ، واچرخند عربستان ، واچرخند جنوب غرب آسیا