نقد رویکرد عمل گرایانه در انتساب اراده ی آزاد به هوش مصنوعی: بررسی انتقادی دیدگاه کریستین لیست

کریستین لیست با الهام از موضع قصدی دنت، چارچوبی عمل گرایانه ارائه می دهد که بر اساس آن، هر سامانه ای (چه انسانی و چه مصنوعی) که در سطح کلان واجد سه شرط عاملیت قصدی، امکان های بدیل و کنترل علی باشد، می تواند صاحب اراده آزاد تلقی شود؛ حتی اگر فاقد آگاهی پدیداری باشد. این مقاله با بهره گیری از روش تحلیل مفهومی و استناد به نقدهای موجود در ادبیات فلسفی (از جمله نقدهای کین بر مسئله منشا، نقدهای مورفی و براون بر علیت نزولی و نوخاستگی، و شواهد تجربی نهمیاس درباره ی نقش احساسات استراسونی در انتساب اراده آزاد)، نشان می دهد که چارچوب لیست در تمایز میان «خودآیینی کارکردی» و «اراده آزاد مسئولیت زا» دچار ابهامی ساختاری است. فروکاست اراده آزاد به صرف «کفایت تبیینی» نه تنها به تورم مفهومی می انجامد، بلکه بستر را برای «مسئولیت گریزی الگوریتمی» فراهم می کند؛ وضعیتی که در آن توسعه دهندگان و نهادها می توانند با استناد به عاملیت سامانه، خود را از پاسخگویی معاف سازند. در پاسخ به این چالش، چارچوب سه سطحی پیشنهادی این مقاله با تفکیک خودآیینی کارکردی (سطح ۱)، اراده آزاد قوی (سطح ۲) و مسئولیت اخلاقی (سطح ۳)، شرطی گذار را به عنوان معیار اراده آزاد قوی معرفی می کند: «توانایی بازنگری در اهداف نهایی بر پایه ارزش ها». این شرط، مستلزم آگاهی پدیداری و احساسات استراسونی است و روشن می سازد که چرا هیچ سامانه مصنوعی امروزی—حتی پیشرفته ترین مدل های زبانی—فاقد اراده آزاد قوی است. تمایز مذکور ضمن رفع ابهام نظری لیست، پیامدهای هنجاری مهمی برای اخلاق هوش مصنوعی، مسئولیت پذیری حقوقی و سیاست گذاری فناوری دارد.

کلیدواژه ها:

اراده آزاد ، هوش مصنوعی ، کریستین لیست ، خودمختاری کارکردی ، مسئولیت گریزی الگوریتمی ، آگاهی پدیداری