واکاوی کیفی الگوی بومی عدالت جنسیتی، حجاب و خانواده در تجربه زیسته زنان خرم آباد

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: خانواده به عنوان بنیادی ترین نهاد اجتماعی در ایران، همراه با دین، نقش محوری در حفظ پایداری فرهنگی و اجتماعی ایفا می کند. از دیدگاه روان شناسی اسلامی، خانواده نه تنها پایه گذار سلامت روانی افراد است، بلکه منبع آرامش، مودت و رحمت به شمار می رود؛ با این حال، تحولات اخیر ناشی از نوسازی، جهانی شدن و تغییرات اقتصادی سیاسی، الگوهای جنسیتی و نقش های خانوادگی را بازتعریف کرده و خانواده ایرانی را با چالش های چندبعدی روبه رو ساخته است. در این میان، مسئله حجاب و جایگاه زن به عنوان نقطه تقابل گفتمان های سنتی، مدرن و اسلامی به موضوعی کلیدی در سیاست گذاری فرهنگی و هویت یابی فردی تبدیل شده است. رهبر معظم انقلاب اسلامی مفهوم «الگوی سوم زن» را به عنوان چارچوبی بومی و متعادل مبتنی بر آموزه های قرآن و سنت معرفی کرده اند که زن را موجودی کامل، صاحب کرامت و فعال در خانواده و جامعه می بیند. این الگو در برابر الگوهای افراطی غربی و سنتی بر عدالت جنسیتی، توازن حقوق و تکالیف، و اولویت نقش مادری و همسری تاکید دارد؛ در مقابل، فمینیسم اسلامی به عنوان رویکردی مناقشه برانگیز می کوشد با تاکید بر تساوی جنسیتی و برابری اجتماعی، قرائتی نوین از تعالیم اسلامی ارائه دهد. هدف اصلی این پژوهش، کاوش تجربه زیسته زنان شهر خرم آباد در حوزه های حجاب و خانواده است تا میزان سازگاری یا تعارض گفتمان های فمینیسم اسلامی و الگوی سوم زن با واقعیت های فرهنگی دینی جامعه ایرانی بررسی و الگوی مفهومی بومی حاکم بر نگرش های روزمره مشارکت کنندگان شناسایی شود. روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون براون و کلارک در شش مرحله انجام شد. مشارکت کنندگان ۳۵ نفر از زنان متاهل و مجرد ساکن شهر خرم آباد بودند که با روش نمونه گیری هدفمند از نوع حداکثر تنوع انتخاب شدند تا طیف گسترده ای از تجارب و نگرش ها پوشش داده شود. مشارکت کنندگان از نظر سن در دامنه ۲۰ تا ۵۵ سال (۱۲ نفر در گروه ۲۰ تا ۳۰ سال، ۱۵ نفر در گروه ۳۱ تا ۴۵ سال و ۸ نفر در گروه ۴۶ تا ۵۵ سال)، از نظر وضعیت تاهل شامل ۲۱ نفر متاهل و ۱۴ نفر مجرد، از نظر سطح تحصیلات شامل ۸ نفر دیپلم، ۱۴ نفر کارشناسی، ۱۰ نفر کارشناسی ارشد و ۳ نفر دکتری، از نظر وضعیت اشتغال شامل ۲۰ نفر شاغل و ۱۵ نفر خانه دار و از نظر گرایش های فکری شامل طیف متنوع سنتی، مذهبی، مدرن، فمینیست و فعال اجتماعی بودند. داده ها از راه مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته گردآوری شد که با محوریت پرسش های اساسی پژوهش (عدالت جنسیتی، نگرش به حجاب، جایگاه نقش مادری و همسری، تاثیر فمینیسم اسلامی و تعارض سنت و مدرنیته) طراحی گردید. مدت هر مصاحبه بین ۴۵ تا ۹۰ دقیقه بود. کدگذاری اولیه به صورت استقرائی و بدون پیش فرض انجام گرفت و ۱۵۰ کد منحصربه فرد دقیقا از گفتار مشارکت کنندگان استخراج و حفظ شدند. کدهای اولیه براساس تکرار معنایی، پیوند مفهومی و پوشش جامع داده ها گروه بندی شدند و درنهایت نه مضمون بالقوه شکل گرفتند. در مرحله بازبینی، مضامین با ادغام داده محور به پنج مضمون اصلی کاهش یافتند. نام گذاری مضامین کاملا استقرائی و بر پایه زبان مشارکت کنندگان بود و چارچوب نظری صرفا در مرحله تفسیر نهایی به عنوان لنز تطبیقی وارد شد. اشباع نظری تایید گردید و اعتبارسنجی از طریق نقشه ماتریس کد مضمون، ثبت دقیق فرایند و بازبینی همتایان انجام گرفت. نتایج: تحلیل داده ها پنج مضمون اصلی را در قالب الگویی سلسله مراتبی و درخت مانند آشکار ساخت: نقش های خانوادگی هویت مادری و تقسیم منعطف (۳۸ کد، ۲۵٫۳٪): مشارکت کنندگان نقش مادری را «منبع هویت، الهام، ارزش و حتی عبادت» توصیف کردند، اما تاکید داشتند که نباید «تنها نقش» یا «محدودکننده» باشد. تقسیم نقش ها باید «منعطف، مذاکره شده، مبتنی بر رضایت و همکاری» باشد؛ نقل قول نمونه: «مادر بودن، یعنی الهام دادن به بچه ها و خانواده». عدالت جنسیتی برابری کامل یا هماهنگی در تفاوت؟ (۳۲ کد، ۲۱٫۳٪): مشارکت کنندگان عدالت را یا به صورت «برابری کامل در حقوق، فرصت ها، تصمیم گیری و مسئولیت ها» تفسیر می کنند یا به صورت «هماهنگی و تعادل در نقش ها براساس تفاوت های طبیعی و مکمل بودن زن و مرد»؛ نقل قول نمونه: «زن و مرد فرق دارن ولی مکمل هم ان». حجاب انتخاب شخصی یا هویت دینی؟ (۲۲ کد، ۱۴٫۷٪): حجاب یا به عنوان «انتخاب فردی در چارچوب آزادی، اخلاق شخصی و آگاهی» دیده می شود یا به عنوان «وظیفه دینی، هویت جمعی و ضامن کرامت و امنیت»؛ نقل قول نمونه: «حجابم یه بخشی از هویت دینیمه». قانون و قدرت در خانواده حمایت یا کنترل؟ (۲۸ کد، ۱۸٫۷٪): قانون (طلاق، قوامیت، نفقه، مهریه) یا به عنوان «منبع حمایت، مسئولیت و حفاظت» تفسیر می شود یا به عنوان «منبع کنترل، نابرابری ساختاری و سلطه مردانه»؛ نقل قول نمونه: «قوامیت یعنی مرد مسئول باشه، نه سلطه گر». جستجوی تعادل بومی راه سوم زن ایرانی (۳۰ کد، ۲۰٪): مشارکت کنندگان به دنبال راهی مستقل و بومی هستند که نه مدل غربی باشد و نه سنت خشک؛ این راه از بازخوانی دینی توسط زنان، تلفیق استقلال و خانواده محوری، اجتهاد زنانه و امید به ساخت خانواده عادلانه تر شکل می گیرد. هسته مرکزی درخت «هم خانواده محور و هم مستقل» است. بحث و نتیجه گیری: یافته های پژوهش نشان داد که مشارکت کنندگان در عمل، الگویی بومی و پویا را زندگی می کنند که عدالت جنسیتی را توازنی، حجاب را هویت بخش اما آگاهانه، نقش مادری و همسری را مقدس و هویت ساز اما منعطف، قوامیت را حمایتی و نه سلطه جویانه و استقلال و مشارکت اجتماعی زن را در چارچوب خانواده محوری ممکن می سازد. این الگو فراتر از فمینیسم اسلامی مطلق یا سنت گرایی خشک با مولفه های الگوی سوم زن هم راستاست و نشان دهنده گفتمانی عملی و خانواده محور در جامعه محلی ایران است. از دیدگاه سیاستی، نتایج پژوهش بر لزوم حمایت از مادران شاغل با ایجاد مهدکودک در محل کار و اعطای مرخصی پدری دلالت دارد تا فشار نقش های دوگانه بر زنان کاهش یابد؛ همچنین آموزش جنسیتی در مدارس و رسانه ها با تاکید بر عدالت توازنی و تبیین حجاب آگاهانه به جای حجاب اجباری می تواند به کاهش تعارضات ارزشی کمک کند. اصلاح قوانین خانواده با رویکرد حمایتی به ویژه در حوزه طلاق (حق متقابل و حضانت مشترک)، نفقه، مهریه، دیه و شهادت از دیگر دلالت های سیاستی این پژوهش است؛ درنهایت تقویت اجتهاد زنانه و فقه پویا در حوزه های علمیه می تواند زمینه ساز تفسیرهای معاصر و متناسب با نیازهای روز زنان مسلمان باشد. پژوهش حاضر با محدودیت هایی از جمله تمرکز بر شهر خرم آباد و عدم پوشش سایر مناطق ایران با بافت های فرهنگی متفاوت و نیز محدودیت ذاتی رویکرد کیفی در تعمیم پذیری نتایج روبه رو بود. پیشنهاد می شود پژوهش های تطبیقی در سایر استان ها و شهرهای ایران با روش های ترکیبی انجام گیرد و پژوهش های آتی با رویکرد طولی به بررسی تغییرات گفتمان زیسته زنان در طول زمان بپردازند.

کلیدواژه ها:

تجربه زیسته ، حجاب ، خانواده ، فمینیسم اسلامی ، الگوی سوم زن ، عدالت جنسیتی