حاشیه نشینی و نقش مادران در انتقال ارزشهای دینی و فرهنگی به نسل آینده (مطالعه موردی محله جوی آباد اصفهان)

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: گسترش حاشیه نشینی شهری، به عنوان پیامد توسعه نامتوازن و نابرابری اقتصادی-اجتماعی، پیامدهای متعددی برای ساختار خانواده و تربیت نسل آینده داشته است. در این بستر، مادران به عنوان یکی از موثرترین عاملان انتقال فرهنگ و ارزش ها به فرزندان خود، نقشی کلیدی ایفا می کنند. با این حال، شرایط زندگی در مناطق حاشیه نشین می تواند این نقش را با چالش های جدی مواجه سازد. این پژوهش با هدف بررسی تجارب زیسته مادران ساکن در محله جوی آباد اصفهان (واقع در غرب این شهر) و روش های آن ها برای انتقال ارزش های فرهنگی و آموزشی به فرزندانشان انجام شده است.اهمیت این پژوهش در درک دقیق تر از ظرفیت ها و محدودیت های مادران در مناطق حاشیه نشین به منظور طراحی مداخلات موثر اجتماعی و آموزشی و تقویت نقش آن ها در پرورش نسلی آگاه و متعهد نهفته است. برخلاف رویکرد غالب در مطالعات حاشیه نشینی که بر آسیب ها و چالش ها متمرکز است، پژوهش حاضر رویکردی مثبت نگر را اتخاذ کرده و به طور خاص به بررسی ظرفیت های مادران در انتقال ارزش های دینی و فرهنگی می پردازد. انتظار می رود یافته های این پژوهش به درک روشن تری از وضعیت فرهنگی-آموزشی خانواده های حاشیه نشین منجر شده و به ارائه راهکارهایی برای حمایت از این مادران کمک کند.روش: با توجه به ماهیت موضوع، این پژوهش از رویکرد کیفی و روش نظریه زمینه ای (گراندد تئوری) استفاده کرده است. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۰ مادر ساکن در منطقه مورد مطالعه جمع آوری شدند. شرکت کنندگان با استفاده از نمونه گیری هدفمند انتخاب شده و مصاحبه ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبه ها با استفاده از تحلیل تماتیک و به کمک نرم افزار MAXQDA کدگذاری محتوایی شدند و مضامین اصلی از آن استخراج گردید. پس از کدگذاری، خلاصه سازی و تجمیع کدهای استخراج شده، آن ها در قالب سه مضمون اصلی سازماندهی شدند: (۱) زمینه های شکل گیری حاشیه نشینی، (۲) مشکلات و چالش های فراروی مادران، و (۳) ارزش های دینی و فرهنگی و روش های انتقال آن ها.فرآیند جمع آوری داده ها شامل حضور محقق در یک کارگاه تولید پوشاک در محله جوی آباد، مشاهده نیمه مشارکتی و مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته بود. محقق با زنان ارتباط برقرار کرده و با کمک افراد کلیدی، شرکت کنندگان را به صورت هدفمند از میان مادران انتخاب نمود. مصاحبه ها پیاده سازی شده و از طریق سه مرحله کدگذاری (باز، محوری و انتخابی) با استفاده از نرم افزار MAXQDA مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند.نتایج: نتایج نشان داد که مهم ترین ارزش ها برای مادران حاشیه نشین، ارزش های دینی و اخلاقی است و مهم ترین ظرفیت های آن ها برای انتقال این ارزش ها به فرزندان، تاب آوری و حفظ امید می باشد. آن ها همچنین بر نقش ادامه تحصیل به عنوان راهی برای رهایی از وضعیت حاشیه نشینی خود تاکید می کنند.تحلیل داده ها به سه مضمون اصلی منجر شد:۱. زمینه های شکل گیری حاشیه نشینی: مهاجرت روستا به شهر: اکثر خانواده ها از مناطق روستایی استان های چهارمحال و بختیاری و لرستان با امید به فرصت های شغلی بهتر و دسترسی به امکانات مهاجرت کرده بودند، اما به دلیل نداشتن سرمایه، تحصیلات و مهارت، در مناطق محروم ساکن شدند.ازدواج زودهنگام: دختران در سنین پایین (۱۴ تا ۱۶ سال) ازدواج کرده اند که این امر به محرومیت از ادامه تحصیل و ناتوانی در کسب مهارت های لازم برای زندگی شهری انجامیده است.سکونت اجباری: بیشتر زنان اشاره کردند که انتخاب محل سکونت آن ها بیشتر ناشی از ضرورت اقتصادی بوده تا انتخاب آگاهانه.۲. مشکلات و چالش های فراروی مادران: مشکلات اقتصادی: اشتغال ناپایدار مردان (کارگری روزمزد یا موقت)، مشارکت اقتصادی پایین زنان (کارهای خانگی با درآمد کم و فاقد شناسایی) و فشار اقتصادی مضاعف (ناتوانی در تامین نیازهای اساسی، اجاره بها و بدهی های مداوم.آسیب های اجتماعی و محیطی: اعتیاد (که تقریبا در تمام مصاحبه ها به عنوان مهم ترین آسیب محله ذکر شده)، ناامنی اجتماعی، برچسب زنی اجتماعی، محرومیت فرهنگی (فقدان کلاس های آموزشی، کتابخانه، فضاهای ورزشی و تفریحی) و حمایت محدود.نقش و چالش های زنان: نقش دوگانه (مسئولیت هم زمان در تامین معیشت و تربیت)، محدودیت های جنسیتی، محرومیت تحصیلی، تنهایی در فرزندپروری، نگرانی های آموزشی و وجود خرده فرهنگ های مسئله ساز.۳. ارزش های دینی و فرهنگی و روش های انتقال: دینداری و اخلاق: پایبندی به روزی حلال، نماز، دینداری، اخلاق اجتماعی، ادب، احترام به بزرگترها و کمک به دیگران از مهم ترین ارزش هایی بود که مادران برای تربیت فرزندان خود بر آن تاکید داشتند.امید و تاب آوری: عبارات تکراری مانند «خدا بزرگ است» و «بچه ها باید درس بخوانند» نشان دهنده تاب آوری روانی و امید به آینده است.سرمایه گذاری بر تحصیل فرزندان: تحصیل به عنوان مهم ترین راه برای شکستن چرخه فقر دیده می شد.نگرش مثبت به مادران و الگوبرداری: به جز یک نفر، تمام مصاحبه شوندگان از مادران خود به عنوان الگو یاد کرده و احترام زیادی برای آن ها قائل بودند و آن ها را در فرزندپروری موفق می دانستند.بحث و نتیجه گیری: یافته های این پژوهش نشان دهنده پیچیدگی و چندوجهی بودن پدیده حاشیه نشینی برای مادران ساکن در محله جوی آباد است. این مادران به عنوان متولیان اصلی تربیت و انتقال ارزش در خانواده، با چالش های متعددی روبرو هستند که ریشه در ساختارهای ناپایدار اجتماعی و اقتصادی دارد. عواملی مانند مهاجرت اجباری، ازدواج زودهنگام و شرایط ناپایدار اقتصادی به شکل گیری وضعیت حاشیه نشینی آن ها کمک کرده است. مادران حاشیه نشین علاوه بر مشکلات اقتصادی، با آسیب های اجتماعی مانند اعتیاد و ناامنی محیطی نیز دست و پنجه نرم می کنند. این شرایط نه تنها بر کیفیت زندگی آن ها تاثیر می گذارد، بلکه توانایی آن ها را در انتقال ارزش های دینی و فرهنگی به فرزندانشان نیز محدود می سازد. اکثر این مادران در امر فرزندپروری و انتقال ارزش ها از حمایت و هماهنگی همسران و محیط زندگی خود بی بهره اند.علیرغم این چالش ها، این مادران برای ارزش های اخلاقی و دینداری اهمیت قائل بوده و با تکیه بر تجارب خود و به ویژه الگوبرداری از مادران خود، می کوشند تا نسل آینده را با امید و تاب آوری تربیت کنند. همانطور که کدها نشان می دهد، سه مضمون اصلی با مدل مفهومی پژوهش مطابقت دارد و نشان می دهد که حاشیه نشینی بر کیفیت ایفای نقش مادری و انتقال ارزش ها تاثیر می گذارد. یافته ها نشان می دهد که مادران از طریق تجارب زیسته خود، مهارت های تربیتی و الگوهای فرهنگی را به دست آورده اند که می تواند به عنوان منبعی از قدرت، هرچند ناچیز، در برابر محدودیت ها عمل کند. اهمیت دینداری، اخلاق اجتماعی و تاب آوری در زندگی این مادران، عزم و اراده آن ها را برای بهبود شرایط زندگی و پرورش فرزندانی سالم و موفق نشان می دهد.بر اساس این یافته ها، ضروری است که سیاست گذاران و نهادهای اجتماعی، ظرفیت ها و توانمندی های مادران حاشیه نشین را بررسی و شناسایی کرده و برنامه های حمایتی و آموزشی متناسب با نیازهای آن ها طراحی نمایند. این اقدامات می تواند به کاهش آسیب های اجتماعی و اقتصادی، بهبود کیفیت زندگی و ارتقای فرآیند فرزندپروری کمک کند. توصیه هایی در سه سطح ارائه شده است:سطح خرد (محلی): ایجاد گروه های حمایتی و آموزشی برای مادران، کلاس های سوادآموزی و مهارت آموزی، ایجاد مراکز فرهنگی و اجتماعی، جلسات مشاوره روانشناختی، تقویت ساختارهای محلی و جلسات آموزشی برای پدران.سطح میانی (منطقه ای): توسعه برنامه های توانمندسازی اقتصادی برای زنان، تسهیل دسترسی به تسهیلات مالی، حمایت از کارآفرینی زنان، توسعه برنامه های آموزشی مدارس و بهبود کیفیت آموزش در مناطق حاشیه نشین، توجه ویژه به معلمان و توانمندسازی آن ها، نوسازی فضاهای فیزیکی و توسعه مراکز فرهنگی و هنری.سطح کلان (ملی): تدوین برنامه های جامع برای کاهش فقر و توسعه متوازن، تعریف بسته های عملیاتی راهبردی برای توسعه متوازن شهری، توسعه عدالت آموزشی، توجه به توسعه روستایی و ایجاد اشتغال پایدار روستایی، اصلاح سیاست های اجتماعی و اقتصادی، افزایش آگاهی های اجتماعی و فرهنگی و حمایت از پژوهش های مرتبط.امید است که اجرای این توصیه ها به بهبود شرایط زندگی مادران حاشیه نشین کمک کرده و در عین حال زمینه را برای انتقال موثر ارزش های دینی و فرهنگی به فرزندان فراهم آورد. برای تحقیقات آتی، مطالعات تطبیقی در مورد وضعیت مادران حاشیه نشین در مناطق مختلف شهری و روستایی، تحلیل تاثیر برنامه های حمایتی، بررسی الگوهای تربیتی مادران در شرایط حاشیه نشینی و مطالعه نقش نهادهای دولتی و غیردولتی در حمایت از مادران حاشیه نشین پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

حاشیه نشینی شهری ، مادران حاشیهنشین ، نقش مادری ، انتقال ارزشهای فرهنگی و آموزشی