ارزیابی ریسک سلامت ناشی از فلزات سنگین در اثر مصرف ماهی سوف (Sander lucioperca) آلوده به انگل سستودا در شمال غرب ایران (مطالعه موردی: سد ستارخان)

مقدمه: در ایران و سایر مناطق جهان، مطالعات اندکی به بررسی تجمع فلزات سنگین در زنجیره غذایی انسان و ارتباط متقابل انگل ها و میزبان ها پرداخته اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر روابط انگلی و زنجیره های غذایی بر ریسک سلامت ناشی از تجمع سرب، کادمیوم و مس در اثر مصرف ماهی سوف (Sander lucioperca) در سد ستارخان (شهرستان اهر، استان آذربایجان شرقی) انجام شد. مواد و روش ها: نمونه برداری میدانی از فروردین ۱۴۰۱ تا آذر ۱۴۰۳ انجام شد. در مجموع ۷۷ نمونه شامل ۲۸ قطعه ماهی سوف بالغ، ۲۵ نمونه انگل کرم پهن روده ای و ۲۴ نمونه گاماروس (Amphipoda) با استفاده از تور گوشگیر از مناطق مختلف سد جمع آوری شد. انگل ها با استفاده از کلیدهای شناسایی معتبر تا سطح جنس شناسایی شدند. پس از هضم بافت ها، غلظت فلزات سنگین با استفاده از اسپکتروفتومتری جذب اتمی اندازه گیری شد. ارزیابی ریسک سلامت با محاسبه شاخص های EDI، THQ، CR و %TDI انجام گرفت. نتایج: میانگین طول کل، وزن کل و سن ماهیان دارای انگل به ترتیب ۵۲ سانتی متر، ۵۵۰ گرم و ۳/۹ سال بود. انگل های کرم پهن جدا شده از روده ماهیان آلوده متعلق به دو جنس از رده سستودا (کرم های نواری) شامل Proteocephalus و Caryophyllaeus  بودند. نتایج نشان داد که به جز مس، غلظت سایر فلزات در بافت عضلانی ماهیان فاقد انگل به طور معنی داری بالاتر از ماهیان آلوده به انگل بود. غلظت سرب و کادمیوم در ماهیان فاقد انگل (به ترتیب ۰/۳۱ و ۰/۴۷ میکروگرم بر گرم وزن خشک) نسبت به ماهیان آلوده (۰/۲۰ و ۰/۳۰ میکروگرم بر گرم) بیش تر بود. غلظت فلزات در انگل های کرم پهن به طور معنی داری بیش تر از میزبان و گاماروس بود. شاخص های EDI، THQ و CR برای فلزات در ماهیان آلوده ۴۵-۳۶ درصد کم تر از ماهیان فاقد انگل بود. بحث و نتیجه گیری: مصرف ماهی سوف در این منطقه ریسک غیرسرطان زایی قابل قبولی دارد (TTHQ <۱)، اما ریسک سرطان زایی به ویژه برای کادمیوم بالاتر از آستانه مجاز (۶-۱۰ × ۱) است. حضور انگل های کرم پهن روده ای این ریسک را حدود ۴۵-۳۶ درصد کاهش می دهد. این یافته ها اهمیت در­ نظرگرفتن روابط میزبان-انگل را در ارزیابی های ریسک سلامت و پایش آلودگی اکوسیستم های آبی نشان می دهد.

کلیدواژه ها:

تجمع زیستی ، آب های شیرین ، زنجیره غذایی ، انگل های روده ای ، سرطانزایی