مطالعه و تحلیل نقش قنات در ساختار اجتماعی، فرهنگ و معیشت مردم سیستان

پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش قنات و آیین های سنتی مرتبط با آب در فرهنگ و معیشت مردم منطقه سیستان انجام شده است. سیستان از مناطق خشک ایران است که محدودیت منابع آب، شکل گیری شیوه های خاص سازگاری اجتماعی را در آن رقم زده است. قنات در این منطقه صرفا سازه ای برای استخراج آب نیست، بلکه نهادی اجتماعی–فرهنگی است که در سازمان دهی روابط اجتماعی، انتقال دانش بومی، نظام عرفی تقسیم آب و تقویت همبستگی جمعی نقش دارد.این مطالعه با رویکرد کیفی و روش مردم نگارانه انجام شده است. داده ها از طریق مشاهده میدانی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از کشاورزان، میرآبان و ریش سفیدان شهرستان هیرمند گردآوری شد. نمونه گیری به شیوه هدفمند (گلوله برفی) صورت گرفت و تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار مکس کیودا (MAXQDA) و روش کدگذاری موضوعی انجام شد.یافته ها نشان می دهد قنات در سیستان علاوه بر تامین آب، در حفظ آیین هایی چون دعا برای باران، نذر آب و نوروز بی بی، تنظیم تقویم کشاورزی و انتقال بین نسلی دانش بومی نقش محوری دارد. با این حال، کاهش بارندگی، افت سطح آب های زیرزمینی، گسترش فناوری های نوین مانند پمپ های موتوری و تضعیف ساختارهای سنتی، جایگاه این نهاد را کم رنگ کرده و پیامدهایی نظیر مهاجرت و تضعیف انسجام اجتماعی را به دنبال داشته است.نتایج پژوهش بر ضرورت بازشناسی قنات به عنوان نهادی فرهنگی–اجتماعی و توجه به آن در برنامه ریزی های توسعه پایدار و مدیریت بومی منابع آب تاکید دارد. ترکیب دانش سنتی با فناوری های نوین می تواند در کاهش بحران کم آبی و پیامدهای اجتماعی آن موثر باشد.

کلیدواژه ها:

قنات ، آداب و رسوم سنتی ، فرهنگ بومی ، معیشت ، سیستان