موضوعیت یا طریقیت انزال در تحقق نسب؛ تاملی در مبانی فقهی و حقوقی انتساب مولود به صاحب فراش

نسب در فقه امامیه و حقوق ایران از جایگاه محوری برخوردار است و بسیاری از احکام خانواده بر مدار آن استوار گردیده است. یکی از پرسش های بنیادین در این حوزه، چیستی رابطه میان انزال و انتساب مولود به صاحب فراش است. نوشتار حاضر با روش توصیفی ‑ تحلیلی و با مراجعه به منابع معتبر فقهی و حقوقی، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا انزال در تحقق نسب موضوعیت دارد یا صرفا طریقیتی برای احراز امری دیگر یعنی «تکون مولود از منی زوج»، ایفا می کند؟ بررسی مفهوم نسب در کلمات فقیهان امامیه نشان می دهد که ایشان نسب را عنوانی اعتباری دانسته اند که بر پایه اتصالی تکوینی استوار شده است و عنصر مقوم این اتصال، «تکون از منی» است، نه «فعل انزال». تحلیل لسان ادله شرعی اعم از آیات، روایات و قاعده فراش («الولد للفراش») نیز موید آن است که شارع مقدس در جعل احکام نسب، به واقعیت تکوینی خلقت نظر داشته است. بنابراین آنچه موضوع حکم قرار گرفته است، ماده منشا خلقت (منی) است و انزال به مثابه طریق غالب برای تحقق این امر، طریقیت دارد نه موضوعیت.این برداشت با دیدگاه جمعی از فقیهان متقدم و هماهنگی دارد که کفایت دخول بدون انزال را پذیرفته اند و برای جریان قاعده فراش کافی دانسته اند. در مقابل، دیدگاه قائلان به شرطیت انزال، با ظاهر ادله و مبنای تکوینی نسب سازگاری کمتری دارد. پذیرش طریقیت انزال، افزون بر حل پاره ای از تعارض ها در آرای فقیهان، امکان توجیه فقهی روش های جدید باروری مانند تلقیح مصنوعی را نیز فراهم می آورد و با اصول کلی نظام حقوقی ایران که قاعده فراش را در جایگاه اماره قانونی پذیرفته است، انطباق بیشتری دارد.

کلیدواژه ها:

نسب ، انزال ، قاعده فراش ، فقه امامیه ، حقوق ایران