پدیدارشناسی فضا در رمان «خان الخلیلی» نجیب محفوظ بر اساس بوطیقای فضا گاستون باشلار

فضا در رمان های مدرن، فراتر از یک بستر کالبدی، به عنصری فعال در تکوین هویت و معنای روایی بدل شده است. این پژوهش با تکیه بر پدیدارشناسی فضا در اندیشه گاستون باشلار، به بررسی نقش فضا در رمان «خان الخلیلی» اثر نجیب محفوظ می پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که فضاهای روایی، به ویژه خانه، کشوها و گنجه ها، گوشه ها و دیالکتیک درون و بیرون، چگونه تجربه زیسته، حافظه و تخیل شخصیت ها را بازنمایی و سازمان دهی می کنند. روش پژوهش کیفی–تحلیلی و مبتنی بر خوانش پدیدارشناسانه است که با استخراج گزاره های توصیفی مکان از متن رمان و تحلیل پدیدارشناختی آن ها انجام شده است؛ در این رویکرد، فضا نه به عنوان پس زمینه، بلکه به مثابه عاملی پویا در شکل دهی به کنش ها و جهان درونی شخصیت ها در نظر گرفته می شود. یافته ها نشان داد که خانه در رمان محفوظ، کانون تمرکز خاطره و تداوم روانی شخصیت هاست. جزئیات آن مانند کشوها و گنجه ها، به مثابه مخازن فیزیکی و ذهنی برای صیانت از رازها و تجربه های پنهان عمل می کنند. گوشه ها امکان خودکاوی و بازسازی تجربه درونی در مواجهه با ناکامی ها را فراهم می آورند و دیالکتیک درون و بیرون نشان دهنده شکل گیری تجربه شخصیت ها در مرز میان پناهگاه ذهنی و فشارهای اجتماعی است. در نهایت، پژوهش حاضر ثابت کرد که فضا در این رمان، سازوکاری معناساز است که از طریق فضاسازی شاعرانه، به تکوین هویت شخصیت ها و غنای پدیدارشناختی روایت یاری می رساند.

کلیدواژه ها:

پدیدارشناسی ، فضا ، خیال ، خان الخلیلی ، نجیب محفوظ