<span lang="FA">دیلمقان<span dir="LTR">/<span lang="FA"> دیلمان مرکز ولایت سلماس دوره قاجاریه

این مقاله به بررسی تاریخی‑جغرافیایی شهر دیلمقان (معروف به دیلمان) به عنوان مرکز ولایت سلماس در دوره ی قاجار می پردازد. پس از جنگ های صفوی‑عثمانی و تخریب سلماس قدیم، منطقه تا اوایل قاجار فاقد شهر بود و ایل لک برای تامین امنیت و توازن جمعیتی به آنجا کوچانده شد. با برقراری امنیت در دوران خوانین دنبلی، قصبه ای به نام دیلمقان پدید آمد که در نیمه ی دوم سده ی دوازدهم قمری، با تلاش احمدخان دنبلی حصارکشی شده و به مرکز حکومتی سلماس تبدیل گردید. نام دیلمقان ریشه ی ترکی دارد و احتمالا به معنی «صاحب زبان» یا مترجم است. این شهر دارای حصاری مستحکم با پنج دروازه، خندق و برج های دیده بانی بود و در برابر حملات متعدد (از جمله تهاجم سیمیتقو) نقش دفاعی مهمی ایفا کرد. اقتصاد آن بر پایه ی تجارت با کشورهای همسایه (عثمانی و روسیه) و کشاورزی استوار بود و از رونق بالایی برخوردار بود. نویسنده با استناد به منابع تاریخی، سفرنامه ها و شواهد زبانی و باستان شناختی، نظریه ی یکی دانستن کهنه شهر امروزی با سلماس قدیم را رد می کند و تاکید دارد که دیلمقان مرکز اداری و سیاسی سلماس در دوره ی قاجار بوده، در حالی که سلماس باستانی شهری دیگر با قدمتی بیش از ۱۷۰۰ سال بوده است. شهر دیلمقان در زلزله ی ویرانگر ۱۳۰۹ شمسی به کلی تخریب شد و پس از آن شهر جدید شاهپور (که بعدها سلماس نامیده شد) در مکانی دیگر ساخته شد. مقاله با استفاده از اسناد عثمانی، خاطرات محلی، گزارش های سیاحان خارجی و متون تاریخی، تصویری جامع از جایگاه، هویت و سرنوشت دیلمقان ارائه می دهد و بر تمایز آن از سلماس قدیم و کهنه شهر امروزی پای می فشارد.

کلیدواژه ها:

دیلمقان ، دیلمان ، سلماس ، کهنه شهر ، تاریخچه