واکاوی ‎کلان استعاره «خاک» به مثابه ابزار انسجام شعر خاقانی

استعاره، در دیدگاه معاصرصرفا امری زبانی نیست و انعکاسی از ذهن انسان است که براساس تجربیات و تعامل با جهان خارج به شکل غیراختیاری در زندگی روزمره افراد حضور می یابد. در قصاید خاقانی، ما شاهد وجود طرح واره ها و پیش نمونه های متنوعی هستیم که حاصل تلاقی فرهنگ، جامعه و تجربه زیسته شاعر می باشد و اغلب به صورت کلان استعاره واژه «خاک» و خرده استعاره های منبعث از آن در شعر خاقانی نمود یافته است. این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی براساس نظریه استعاره مفهومی لیکاف، جانسون و کوچش صورت گرفته است. در دیدگاه کوچش، فهم یک حوزه استعاری، وابسته به درک یک حوزه مفهومی دیگر است. او، مفاهیم ذهنی را به عنوان حوزه مقصد و مفاهیم عینی را به عنوان حوزه مبدا معرفی می کند. از این رو، نگارندگان این پژوهش در تلاش هستند با بررسی استعاره مفهومی «خاک» و خوشه های معنایی «زمین، گل، گرد، غبار، سنگ» به تحلیل شناختی کلان استعاره های قصاید خاقانی در راستای تفسیر و بازنمایی چارچوب های فکری شاعر از جهان خارج بپردازند. برآیند این تفسیر منجر به گسترش خرده استعاره های متعدد در روساخت شعر خاقانی می گردد. تحلیل آماری استعاره های مفهومی «خاک» در ۱۳۲ قصیده خاقانی، نشان می دهد که شاعر کلان استعاره «خاک انسان است» را با بسامد ۱۳۴ بار بر مبنای بدن مندی انسان در ذیل ۶ خرده استعاره ذکر می کند که بالاترین بسامد مربوط به خرده استعاره «خاک به مثابه زن» است.

کلیدواژه ها:

زبان شناسی شناختی ، کلان استعاره ، طرح واره ، خاقانی ، خاک