صنعت، موتور بهره وری اقتصاد ایران در پرتو تحریم

تحریم های اقتصادی در دهه اخیر به یکی از تعیین کننده ترین محدودیت های بیرونی اقتصاد ایران تبدیل شده اند. با این حال، شدت و کانال های اثرگذاری آن ها بر بهره وری کل عوامل تولید به طور دقیق شناسایی نشده است. این پژوهش با اتخاذ رویکرد تاریخی-تحلیلی، به بررسی نحوه اثرگذاری تحریم ها بر بهره وری اقتصاد ایران و شناسایی نقش واسطه گری بخش های اقتصادی می پردازد. پژوهش از داده های سری زمانی سالانه دوره ۲۰۱۱–۲۰۲۲ استفاده می کند که شامل سه فاز متوالی تشدید تحریم، رفع نسبی و بازگشت شدید تحریم است. شدت تحریم با شاخص ترکیبی سنجیده شده و رابطه آن با بهره وری کل و بهره وری بخشی (نفت، صنعت، کشاورزی) از طریق تحلیل های همبستگی، رگرسیون تک متغیره و چندمتغیره، و تحلیل روند بررسی شده است. رویکرد تاریخی امکان شناسایی الگوهای پویای سازگاری اقتصادی در سه دوره متمایز را فراهم می کند. یافته ها نشان می دهد تحریم به طور مستقیم تنها ۳/۰ درصد واریانس بهره وری کل را توضیح می دهد. با این حال، ۹۱ درصد اثر آن به طور غیرمستقیم و از طریق بخش ها منتقل می شود، که در این میان بخش صنعت به تنهایی بیش از ۹۰ درصد واریانس بهره وری کل اقتصاد را توضیح می دهد. این بخش در دوره تحریم مجدد، علیرغم تشدید فشار خارجی، از میانگین منفی به مثبت گذر کرده است. بخش نفت آسیب پذیرترین و کشاورزی تاب آورترین بخش ها هستند. تحلیل روند هشدار می دهد بهره وری کل اقتصاد در ۲۰۲۴ به اوج خود رسیده و بدون تحول ساختاری، از ۲۰۳۱ به سمت مقادیر منفی حرکت خواهد کرد. نتایج بر ضرورت تمرکز سیاست گذاری بر ارتقای بهره وری صنعتی، صنعتی سازی کشاورزی و گذار از تاب آوری واکنشی به توسعه ساختاری تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

تحریم های اقتصادی ، بهره وری کل عوامل تولید ، تاب آوری اقتصادی ، سیاست گذاری صنعتی ، تحلیل بخشی