تحلیل تطبیقی «قاعده اعانه بر اثم» و «مولفه شمول» در «میزان مطالبه اخلاق»

چکیدهمسئله «میزان مطالبه اخلاق» یکی از چالش برانگیزترین و بنیادی ترین مباحث در فلسفه اخلاق معاصر به شمار می رود که مرز میان منافع شخصی و الزامات اخلاقی را ترسیم می کند. این مسئله با سه مولفه کلیدی «شمول»، «شدت» و «اولویت» صورت بندی شده و منجر به شکل گیری سه رویکرد کلی «حداکثرگرا»، «حداقل گرا» و «اعتدال گرا» شده است. تمرکز اصلی این پژوهش بر واکاوی مولفه «شمول» است. ذیل بحث شمول، دو تمایز و تفکیک میان «انجام/اجازه ایذاء» و «عامدانه/غیرعامدانه» بودن مطرح می شود، که هر یک از رویکردهای سه گانه پیش گفته موضع متفاوتی نسبت به آن دارند. در این میان، یکی از قواعدی که ظرفیت بالایی برای تبیین دقیق این تفکیک ها و روشن سازی دامنه مولفه شمول دارد قاعده فقهی-اخلاقی «اعانه بر اثم» است. مسئله اصلی این مقاله تبیین نقش و جایگاه قاعده «اعانه بر اثم» در تعیین گستره مولفه شمول است. این قاعده، که ناظر به مشارکت، همکاری و مسئولیت فرد در قبال افعال ناروای دیگران است، بیان می دارد که مسئولیت اخلاقی انسان محدود به دایره بسته افعال مستقیم شخصی نیست، بلکه فرد در برابر اعمال دیگران نیز مسئولیت دارد و باید پاسخگوی آن ها باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که کاربست این قاعده در تحلیل مولفه شمول منجر به پذیرش مسئولیت اجتماعی بدون افتادن در دام سخت گیری های غیرقابل تحمل می شود. بنابراین، رویکرد برآمده از قاعده اعانه بر اثم موید و مقوم «رویکرد اعتدال گرا» در مطالبه اخلاقی است.

کلیدواژه ها:

قاعده اعانه بر اثم ، مولفه شمول ، میزان مطالبه اخلاق ، اخلاق حداکثرگرا ، اخلاق اعتدال گرا ، اخلاق حداقل گرا