تاب آوری دینی مسلمانان در عصر علم

این مقاله به شکافی توضیحی در روند جهانی دینداری می پردازد: از حدود سال ۲۰۰۷ به بعد، در بسیاری از کشورها برخی شاخص های دینداری فردی، مانند اهمیت خدا در زندگی و مشارکت آیینی، کاهش یافته اند؛ اما جوامع با اکثریت مسلمان در همین شاخص ها، سطوح بالای دینداری را با ثبات نسبی حفظ کرده اند. این تفاوت پرسش از سازوکارهای «تاب آوری دینی» را پیش می کشد. مقاله با نقد روایت مدرنیزاسیون محور از سکولاریزاسیون که گاه توسعه علم، فناوری و عقلانی شدن را علت خطی و جهان شمول افول دین می داند استدلال می کند اثر علم بر دینداری، زمینه مند، غیرخطی و وابسته به بافت های فرهنگی و اجتماعی است. بر پایه شواهد ثانویه از پیمایش ارزش های جهانی (WVS)، عرب بارومتر و یافته های پروژه RASIC درباره نگرش دانشمندان به دین، چارچوبی سه لایه پیشنهاد می شود: در لایه معرفتی متنی، ظرفیت های درونی اسلام برای تفسیر و همساز کردن دانش جدید برجسته می شود؛ در لایه تاریخی نهادی، حافظه همزیستی دین و دانش در تمدن اسلامی و الگوهای آموزشی کاهش دهنده تعارض بررسی می شود؛ و در لایه هویتی فرهنگی، نقش معنا، مناسک، زبان دینی و تجربه استعمار در تولید انسجام اجتماعی تبیین می گردد. جمع بندی مقاله آن است که «سازگاری اجتماعی شده علم و دین» و نه انکار علم یا عقب ماندگی علمی یکی از عوامل کلیدی کندی افول دینداری در جوامع مسلمان است؛ ازاین رو توضیح این تفاوت ها مستلزم رویکردی چندبعدی و زمینه محور است.

کلیدواژه ها:

افول دینداری ، تعارض علم و دین ، پیمایش جهانی سنجش ارزش ها ، دوره طلایی اسلام