نظام انتخاباتی و مشارکت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران (۲۰۰۰-۲۰۲۲)

نظام های انتخاباتی نقش تعیین کننده ای در کیفیت نمایندگی سیاسی و میزان مشارکت سیاسی در انتخابات دارند. در ایران نیز انتخابات همواره یکی از اصلی ترین عرصه های تعامل میان جامعه و ساختار سیاسی بوده است. این پژوهش با بهره گیری از ابزار کتابخانه-ای و روش تحلیل محتوای کیفی، به دنبال پاسخ به این پرسش بوده است که نظام انتخاباتی در ایران چه تاثیری در میزان مشارکت سیاسی در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۲ داشته است؟ نتایج نشان می دهد که نظام انتخاباتی ایران با تکیه بر الگوی اکثریتی و سازوکار رای مستقیم، از یک سو زمینه مشروعیت بخشی سیاسی و مشارکت رسمی شهروندان را فراهم کرده و از سوی دیگر، به دلیل ویژگی های ساختاری و نهادی خود، بر گستره و کیفیت این مشارکت تاثیرگذار بوده است. از طرفی غلبه منطق فردمحور، ضعف تحزب، ماهیت برنده–بازنده نظام انتخاباتی و محدود بودن اصلاحات به جنبه های شکلی، ظرفیت نظام انتخاباتی در بازنمایی کامل تنوع اجتماعی و سیاسی در مشارکت سیاسی را کاهش داده است. بررسی دوره های مختلف انتخابات نیز نشان می دهد که مشارکت در برخی دوره ها به سطح بسیار بالایی رسیده و انتخابات به صحنه بسیج اجتماعی گسترده تبدیل شده است، در حالی که در برخی دوره ها کاهش محسوس مشارکت مشاهده گردید. این نوسان حاکی از آن است که میزان مشارکت سیاسی در ایران بیش از آن که تابع ساختار حقوقی انتخابات باشد، تحت تاثیر سطح رقابت سیاسی، اعتماد عمومی و ادراک شهروندان از اثرگذاری رای نیز قرار دارد.

کلیدواژه ها:

جمهوری اسلامی ایران ، نظام انتخاباتی ، مشارکت سیاسی ، اعتماد عمومی ، احزاب