همبستگی معنایی دین و قدرت براساس تحلیل جامع کاربست های واژه دین در بافت آیات قرآن

نسبت دین و قدرت یکی از موضوعاتی است که مورد توجه اندیشمندان حوزه علوم سیاسی و اجتماعی قرار گرفته است. با وجود ارائه تحلیل های قرآنی برای تبیین این مساله از سوی اندیشمندان، تاکنون هیچ پژوهشی همبستگی معنایی دین و قدرت را براساس تحلیل جامع و نظام مند کاربست های واژه دین در بافت آیات قرآن مورد بررسی قرار نداده است. روش پژوهش با رویکردی میان رشته ای، بر مبنای تحلیل تفسیری-معناشناختی بر داده های استخراج شده از تمامی آیات حاوی واژه «دین» است؛ از مجموع ۱۰۱ کاربرد ریشه «دین»، پس از حذف موارد مربوط به قرض و دین، ۸۴ آیه مورد بررسی قرار گرفت. ابتدا دو حوزه معنایی «آیین» و «داوری» شناسایی، سپس هم نشین های دال بر قدرت استخراج و تحلیل گردید. پرسش اصلی آن است که بر پایه روابط هم نشینی دین با مفاهیم قدرت، چه نسبتی میان آن دو قابل تبیین است؟ یافته ها نشان می دهد که واژه «دین» در حدود بیست آیه با مفاهیمی چون ملک، استخلاف، تمکین، اطاعت، عزت، خشیت، اظهار، امنیت و جزیه هم نشین شده است. تحلیل این هم نشینی ها نشان می دهد که دین علاوه بر حوزه فردی در قرآن، یک نهاد اجتماعی به شمار می آید که برای تحقق و بقای خود به قدرت نیازمند است.

کلیدواژه ها:

مطالعات قرآنی ، دین در قرآن ، دین و قدرت ، الهیات سیاسی ، قرآن و سیاست ، معناشناسی ساختاری