از توسعه گویی تا توسعه زدایی: تحلیل انتقادی گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی در ایران

هدف: حکمرانی، به عنوان یکی از مهم ترین جنبه های آموزش عالی، مسیر مشارکت دانشگاه در توسعه جامعه را شکل می دهد. در ایران، این مسیر با ایجاد ظرفیت های متنوع سیاستی، نهادی و قانونی شکل گرفته است؛ با این حال، نارضایتی ذی نفعان اجتماعی و کاهش تعامل و پاسخگویی اجتماعی دانشگاه نشان می دهد که در عمل به ضدتوسعه انجامیده است. بنابراین این پرسش مطرح است که چگونه حکمرانی آموزش عالی، عملکرد دانشگاه در توسعه جامعه ایران را تحت تاثیر قرار داده است؟  روش: مطالعه حاضر از منظر گفتمانی به مسئله تحقیق نگریست. از این منظر برای شناسایی و تحلیل گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران از یک چارچوب مفهومی متشکل از رویکردهای متداول حکمرانی آموزش عالی (دولت گرا، بازاری، خودحکمرانی دانشگاهی، و ترکیبی) استفاده شد و بر مبنای آن چهارده سند و قانون نهادی و راهبردی آموزش عالی ایران (از سال ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴) در چارچوب روش تحلیل  گفتمان انتقادی فرکلاف مورد تحلیل کیفی قرار گرفت. یافته ها: گفتمان مهار به عنوان گفتمان رسمی حکمرانی آموزش عالی ایران شناسایی شد. در این گفتمان، دولت از نقشی برجسته و حداکثری برخوردار است و مناسبات دانشگاه و جامعه را بر اساس عقلانیت ارزشی و در ساختارهای بروکراتیک تحت فرماندهی و کنترل شدید قرار می دهد. این وضعیت، چالش های جدی مانند تقلیل دانشگاه و جامعه به خوانش های ایدئولوژیک، هژمونی اولویت ها و سیاست های دولت بر دانشگاه ها، انحصار قدرت و ایزوله شدن ترکیب شوارهای حکمرانی، و غلبه فرم بر محتوا در تعاملات دانشگاه و جامعه ایجاد کرده و اثربخشی حکمرانی آموزش عالی را تحت تاثیر قرار داده است. نتیجه گیری: گفتمان مهار از لحاظ شکلی همانند رویکرد حکمرانی دولت گرا است اما در موارد محتوایی مانند تلقی ایدئولوژیک از دانشگاه، تعریف چند سطحی از کنشگر دولت، و ایزوله سازی مشارکت در شوراهای حکمرانی با آن متفاوت است. این تفاوت ها گفتمان را به نوعی برداشت انحرافی از حکمرانی آموزش عالی و فاقد خصیصه مفهومی آن یعنی نفی انحصار قدرت تبدیل کرده است. در چنین موقعیتی، ایجاد زمینه مشارکت واقعی نیروهای دانشگاه و اجتماعی، کاهش تمرکز قدرت در دولت، و اجتناب از اعمال قهری ارزش های رسمی در دانشگاه و جامعه، برای اصلاح گفتمان حکمرانی آموزش عالی در ایران ضرورتی اجتناب ناپذیر است.

کلیدواژه ها:

higher education and development ، higher education governance ، social stakeholders ، critical discourse analysis ، آموزش عالی و توسعه ، حکمرانی آموزش عالی ، ذی نفعان اجتماعی دانشگاه ، تحلیل گفتمان.