بازسازی الگوی فرایندی سلامت معنوی در تفسیر سوره حمد امام خمینی (ره): مطالعه ای با روش تحلیل مضمون

زمینه و هدف: سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد بنیادین سلامت انسان همواره مورد توجه پژوهشگران است، اما صورت بندی دقیق آن در بستر سنت های اسلامی همچنان نیازمند واکاوی متون اصیل دینی و عرفانی است. فقدان الگویی فرایندی که پیوند ساحت های هستی شناختی، آسیب شناختی و غایات سلوکی را منسجم تبیین کند، در این حوزه احساس می شود. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف واکاوی و بازسازی الگوی فرایندی سلامت معنوی در اندیشه امام خمینی (ره) بر پایه کتاب «تفسیر سوره حمد» انجام پذیرفت. روش ها: این مطالعه با رویکرد کیفی و بهره گیری از چارچوب نظام مند «تحلیل مضمون شبکه ای» مبتنی بر الگوی آتراید-استرلینگ سامان یافت. منبع اصلی داده ها و جامعه پژوهش، متن کامل کتاب تفسیر سوره حمد بود؛ با توجه به اینکه کل محتوای این اثر عینا دربرگیرنده پنج جلسه تفسیر تلویزیونی ایشان است، تمامی این پنج جلسه به صورت جامع به عنوان واحد تحلیل مورد بررسی عمیق قرار گرفت. فرایند رفت وبرگشت های متوالی و کدگذاری نظام مند داده ها، در نهایت به استخراج ۱۹۹ کد پایه انجامید که پس از پالایش و انتزاع مفهومی، در قالب ۱۲ مضمون سازمان دهنده دسته بندی و ذیل ۴ کلان مضمون فراگیر پیکربندی گردید. یافته ها: یافته ها نشان داد که سلامت معنوی در دستگاه تفسیری امام خمینی (ره) نه یک وضعیت ایستا، بلکه دارای ساختاری فرایندی، پیوسته و پویا است. این الگو از «مبانی هستی شناختی» بر پایه فطرت توحیدی و ربوبیت الهی آغاز می شود؛ در ساحت «آسیب شناسی» با موانعی چون انانیت، نفس اماره، دنیازدگی و حجاب های معرفتی مواجه می گردد؛ سپس در سطح «راهکارهای درمانی» از طریق هجرت از نفس، قیام لله، مجاهده مستمر و حضور قلب در عبادات بازسازی می شود و در نهایت، به «غایات سلوکی» والایی نظیر اخلاص، تسلیم کامل، طمانینه قلبی، رضوان و فنا فی الله منتهی می گردد. نتیجه گیری: در نتیجه، سلامت معنوی در این متن به مثابه حرکت تکاملی و وجودی انسان از فطرت توحیدی به سوی قرب الهی قابل فهم است. این یافته ها می تواند به عنوان مبنایی نظری جهت طراحی ابزارهای سنجش و تدوین مداخلات آموزشی و بالینی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Spiritual Health ، Imam Khomeini ، Tafsir Surah Al-Hamd ، Monotheistic Fitrah ، سلامت معنوی ، امام خمینی (ره) ، تفسیر سوره حمد ، فطرت توحیدی