غزالی و مساله معاد جسمانی؛ بررسی نظریه تریگر مبنی بر انتساب انکار معاد جسمانی به غزالی

محمد غزالی در کتاب تهافت الفلاسفه فیلسوفان را به سه دلیل تکفیر می کند: انکار حدوث عالم، انکار علم خداوند به جزئیات و انکار معاد جسمانی. با این حال، الکساندر تریگر این رای را تقویت می کند که غزالی، در رای نهایی اش، به معاد جسمانی باور نداشته است. وی برای این امر شواهدی از آثار مختلف غزالی عرضه می کند. در این نوشتار، این شواهد، و شواهد دیگری که تریگر به آنها اشاره نکرده، مورد بررسی قرار گرفته اند. این شواهد به ادعای تریگر اشعار دارند، اما روش توصیفی تحلیلی، در پرتو تصریحات مکرر غزالی به معاد جسمانی، نشان می دهد که این شواهد قابل توجیه اند: در برخی از این شواهد، غزالی ظاهرا در صدد توضیح جنبه روحانی معاد است، نه انکار بعد جسمانی آن. در برخی دیگر، غزالی بحث تقابل دنیا و آخرت را مطرح کرده است، سعی شده است که این موارد، بر اساس مقارنه گرایی مدنظر غزالی توضیح داده شوند. در نهایت، این احتمال تقویت شده است که غزالی از اعتقاد به معاد جسمانی دست برنداشته است.

کلیدواژه ها:

معاد جسمانی ، معاد روحانی ، دنیا و آخرت ، الکساندر تریگر ، محمد غزالی