دیو به مثابه دیگری: خوانشی لویناسی از آثار محمد سیاه قلم

این مقاله با نگاهی تطبیقی به آثار محمد سیاه قلم و اندیشه های امانوئل لویناس، به بازخوانی تصویر دیو در نگارگری ایرانی می پردازد. در گفتمان اساطیری و هنری ایران، دیو همواره نماد مطلق شر و «غیر» مطرود بوده است؛ اما محمد سیاه قلم با شیوه ای متفاوت، دیوها را به عنوان موجوداتی مستقل، آسیب پذیر و دارای کنش های روزمره بازنمایی می کند. این رویکرد هنری، با مفاهیم محوری فلسفه لویناس همچون استقلال و تقلیل ناپذیری دیگری، نقد تمامیت خواهی و چهره به عنوان فراخوانی اخلاقی، همخوانی دارد. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی و رویکرد تفسیری، نمونه هایی از نگاره های محمد سیاه قلم را بررسی و آن ها را با نظریه های لویناس تطبیق می دهد. نتایج نشان می دهد دیوهای سیاه قلم برخلاف تصویر کلیشه ای و تک بعدی رایج، واجد هویتی مستقل و چندلایه هستند؛ چهره هایی که در نگاه متفکر، خسته یا دردمند خود، نقاب شر مطلق را کنار می زنند و ما را به مسئولیتی اخلاقی در برابر «دیگری» فرامی خوانند. این پژوهش در نهایت به این نتیجه می رسد که سیاه قلم، قرن ها پیش از طرح نظریه دیگری در فلسفه لویناس، در آثار خود امکانی برای مواجهه ای انسانی و همدلانه با غیر فراهم آورده و به این ترتیب هنر را به عرصه ای برای نقد نگاه تمامیت خواه و تک ساحتی بدل کرده است

کلیدواژه ها:

فلسفه لویناس ، دیگری ، دیو ، نگارگری ایرانی ، محمد سیاه قلم