استشهاد به اشعار عربی در ادب پارسی در آثار تاریخی سده ۶ تا ۸ هجری

نفوذ زبان و ادب عربی در ادبیات فارسی به حدی است که از سطح واژگان و برخی نکات صرفی و نحوی فراتر رفته و در قالب حضور اشعار در لابه لای متون فارسی پدیدار شده است. این نمود در موارد متعددی به صورت اضافه استشهادیه است که در آن، شعر عربی برای متن فارسی، نقش دستوری دارد. بررسی متون فارسی نشان می دهد که استشهاد به شعر برخی از شاعران عرب، بسامد بسیار زیادی دارد و این نکته هرگز تصادفی نیست. در این نوشتار، آثار تاریخی سده های شش تا هشت هجری از دید جامعه شناسی استشهاد به اشعار عربی در متون فارسی، تغییر شان سرایش اشعار، مضمونهای شعری- ابیات تکراری و اختلاف ضبط متن عربی با متن فارسی کاویده شده است. این بررسی نشان می دهد که نویسندگان ایرانی عمدتا به شعر شاعرانی استشهاد کرده اند که یا ایرانی اند (ابوالفتح بستی، ابوبکر خوارزمی و طغرائی اصفهانی) یا با ایرانیان ارتباط عمیقی دارند (متنبی، ابوتمام و بحتری). از دیگر سو، گاه نویسندگان ایرانی، شعر عربی را از شان سرایش اولیه آن جدا کرده و در ساختار مدنظر خود به کار برده و به نوعی شان سرایش شعر را تغییر داده اند. هم چنین تعداد مشخصی از ابیات و مضمونهای عربی در متون فارسی تکرار می شود که آن را می توان نوعی ویژگی سبکی به شمار آورد. درنهایت باید گفت که به احتمال فراوان نویسندگان ایرانی به جای مراجعه به دیوان شاعر عرب یا متون مرجع عربی، هنگام استشهاد به شعری از متون پیشین فارسی استفاده کرده و به نوعی از آثار پیشینیان رونویسی کرده اند.

کلیدواژه ها:

آثار تاریخی فارسی ، زبان و ادب عربی ، استشهاد و تمثیل به شعر عربی