بررسی نشانه معناشناسی «گل مهتاب» نیما یوشیج براساس الگوی ساختارگرایانه ریفاتر

. نشانه شناسی به­ عنوان رویکردی میان ­رشته­ ای تلقی می­ شود که به بررسی نظامهای نشانه ­ای اثر می ­پردازد. یکی از شاخه ­های بنیادی در حوزه نشانه ­شناسی شعر، نظریه مایکل ریفاتر است. به کارگرفتن الگوی نشانه ­شناختی ریفاتر در بررسی و دگرخوانی آثار ادبی، مخصوصا شعر، نکات مهمی را درباره آفرینش اثر و بازآفرینی آن از سوی خواننده روشن می­ کند. براساس این نظریه، خواننده در فرایند خوانش متن عامل بسیار مهمی به شمار می ­آید. در این الگو ابتدا اشعار به دو شیوه خوانش دریافتی و خوانش ناپویا بررسی می­ شود که در مرحله اول به تحلیل معنا و در مرحله بعدی به دلالتهای زبانی پرداخته می­ شود؛ سپس خواننده یا منتقد به تحلیل و دریافت تداعی­های واژگانی یا موضوعات کلیدی می ­پردازد و در نهایت به کشف شبکه معنایی اثر ختم می ­شود. در این پژوهش، شعر «گل مهتاب» یوشیج با استفاده از نظریه ریفاتر به روش تحلیل کیفی و با رویکرد خوانش پس­ کنشانه، انباشتها، منظومه ­های توصیفی مشخص شده و ماتریس پراکنده در کل شعر به دست آمده و در نهایت ساختار معنایی روشن شده است. هدف مقاله این است که نشان دهد الگوی ساختارگرای ریفاتر در تحلیل شعرگل مهتاب تا چه اندازه به خوانش خلاق شعر منتهی، و تکثر روایی در شعر نیما چگونه باعث فضای سیال گفتمان می شود. نتیجه پژوهش بیانگر این نکته است که انباشت اصلی شعر بر محور «تغییر و تحول» و «انقلاب» می­ چرخد و منظومه­ های «یاس و ناامیدی» در کنار شبکه ساختاری درد و رنج و ناامیدی و تاریکی، شکل گرفته است و تقابل و صف­آرایی انبوهی از واژه­ ها و مفاهیم را به ذهن خواننده متبادر می­ کند. هم ­چنین نشان می­دهد که زبان شعری یوشیج، پیچیده ­تر از شاعران هم عصر او است به گونه ای که می­توان با استفاده از نظریه ریفاتر بخوبی به لایه ­های درونی معنا در شعرش نفوذ و ساختار معنایی را درک کرد.

کلیدواژه ها:

نشانه شناسی ، ساختارگرایی ، ریفاتر ، شعر نیما ، تداعی­های واژگانی و مفهومی