<span lang="FA">سیر تطور دفاتر مالی در نظام دیوانسالاری ایران از قرن چهارم هجری تا اواخر دوره قاجار

یکی از مسائل مهم در تبیین دیوان سالاری ایران، بررسی سازمان مالی و حسابداری آن در قرون گذشته است. این سازمان تحت عنوان «استیفا» تغییر و تحولات خاصی داشته است. تحقیق بر روی هرکدام از اجزای آن می تواند به شناخت نظام مالی و اقتصادی ایران کمک نماید. یکی از مواردی که کمتر به آن پرداخته شده است، دفاتر مالی در دیوان سالاری ایران است. اینکه این دفاتر چه بوده اند و چه تغییراتی به لحاظ تعداد، نوع و کارکرد داشته اند، مسئله اصلی این بررسی است. هدف از پژوهش حاضر، شناسایی این دفاتر و تقسیم بندی موضوعی آن از قرن چهارم تا اواخر دوره قاجار است. جامعه آماری موردمطالعه را غالبا منابع رسایل سیاق و استیفا و اسناد تشکیل می دهند. این مقاله به روش توصیفی-تاریخی تدوین یافته است. نتایج نشان می دهد که تعداد دفاتر در بازه زمانی موردنظر تغییریافته و بیشترین تعداد مربوط به قرن چهارم هجری و کمترین مربوط به قرن دوازده هجری و دوره افشاری است. به لحاظ کارکرد، دفاتر را می توان به دفاتر ثبت درآمد، دفاتر ثبت هزینه و دفاتری که به صورت جزئی تر به ثبت درآمد و هزینه ولایات اختصاص داشتند، تقسیم کرد. البته برخی دفاتر برای پیش بینی بودجه تدوین می شدند که این مسئله در دوره قاجار آشکارتر بود. برخی از این دفاتر همچون روزنامچه و اوارجه در تمامی دوره ها وجود داشتند و برخی دیگر مخصوص یک دوره بوده یا در سایر دفاتر ادغام شده اند. بررسی موضوعی دفاتر نشان می دهد که سازمان مالی ایران از روند منظمی برای ثبت محاسبات مالی پیروی می کرده است.

کلیدواژه ها:

دیوان سالاری ، استیفا ، دفاتر مالی ، درآمد ، هزینه ، بودجه