آسیب شناسی قوانین کشور در جلوگیری از تغییر کاربری اراضی جنگلی

سابقه و هدف: تغییر کاربری اراضی جنگلی در ایران سابقه طولانی داشته که در دهه های اخیر به خصوص در مناطق شمالی کشور به یک معضل مهم و کلیدی تبدیل شده است. این پدیده نه تنها بر تعادل اکولوژیکی و تنوع زیستی تاثیر می گذارد، بلکه موجب بروز مشکلات اقتصادی و اجتماعی نیز می شود. لذا حفاظت از این اراضی در برابر تغییر کاربری های غیرمجاز که یکی از تهدیدهای تخریب منابع طبیعی به شمار می رود، امری ضروری است. این تحقیق با هدف تحلیل وضعیت قوانین کشور جهت حفاظت از جنگل ها در برابر تغییر کاربری اراضی جنگلی و تدوین راهبردهای مقابله با تغییر کاربری انجام شده است. مواد و روش ها: در این تحقیق پس از استخراج مولفه های مدل SWOT، از طریق انجام مصاحبه ها با متخصصین و کارشناسان مجرب دست اندرکار در امور جنگل و با تعداد ۳۰ پرسشنامه اولیه و بحث گروهی متمرکز؛ نقاط قوت، ضعف، فرصت، تهدید ها تدوین گردید. حجم نمونه ها طبق جدول کرجسی و مورگان، تعیین و نمونه گیری به روش تصادفی ساده انجام شد. روایی صوری و محتوایی ابزار تحقیق (پرسشنامه محقق ساخته) براساس نظر اساتید تایید و پایایی آن نیز از طریق محاسبه آلفای کرونباخ بررسی گردید. در نهایت بر اساس میانگین امتیازات نهایی و اجرای مدل تحلیل SWOT ، نقاط قوت، ضعف ، فرصت ، تهدید و راهبردها شناسایی شدند.یافته ها: نتایج رتبه بندی گویه ها نشان داد که جریمه های کیفری بازدارنده (مواد ۴۲ تا ۵۵ قانون حفاظت ۱۳۴۶ و ماده ۶۹۰ قانون مجازات) با میانگین امتیاز ۹۴/۳ و ابزارهای نظارتی پیشرفته (سامانه اطلاعات جغرافیایی، عکس هوایی ۱۳۴۶)، رای وحدت رویه ۶۸۱ دیوان عالی کشور با میانگین امتیاز ۹۵/۳ به عنوان نقاط قوت، ابهامات و تعارضات قانونی (پراکندگی قوانین، خلا تعاریف و ابهام در تعاریف فنی در قوانین خاص جنگل و اراضی جنگلی) با میانگین امتیاز ۹۲/۳ به عنوان نقطه ضعف، پیشرفت فناوری پایش (از قبیل سامانه اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور) با میانگین امتیاز ۰۰/۴ به عنوان فرصت و تغییرات اقلیمی، خشکسالی و افزایش جمعیت و تصرفات اراضی جنگلی و آتش سوزی های طبیعی با امتیاز ۹۴/۳ به عنوان تهدید دارای بالاترین اولویت هستند. همچنین یافته های تحلیل SWOT نشان داد که میانگین امتیاز عوامل داخلی به ترتیب ۸۷۰/۳ (نقاط قوت) و ۸۶۶/۳ (نقاط ضعف) و میانگین امتیاز عوامل خارجی به ترتیب ۸۹۹/۳ (فرصت ها) و ۹۰۳/۳ (تهدیدها) می باشد. با توجه به نتایج به دست آمده راهبردهای مقابله با تغییر کاربری اراضی به راهبردهای دفاعی نزدیک می باشد. از بین راهبردهای دفاعی؛ تشدید مقابله با تغییر کاربری غیرمجاز با استفاده از ابزارهای نظارتی موجود واعمال جریمه های سنگین از طریق اصلاح قوانین اهمیت بیشتری داشته است.نتیجه گیری: نتایج نشان می دهد قوانین ایران، با قوت های حقوقی مانند ملی شدن (۱۳۴۱) و حفاظت از جنگل ها (۱۳۴۶) پتانسیل حفاظت را دارند، اما ضعف های ابهام (ماده ۱)، اجرایی (موازی کاری) و تهدیدهای اقلیمی (خشکسالی) و انسانی به عنوان موانعی در مسیر جلوگیری از تغییر کاربری اراضی جنگلی قرار دارند. فرصت های پیشرفت فناوری پایش (سامانه اطلاعات جغرافیایی و سنجش از دور) راهبردهای بازنگری قوانین و مقررات و تحول در بازنگری قوانین مرتبط با حفاظت از تغییر کاربری اراضی جنگلی را مطرح می کنند. در نهایت، اجرای راهبردها، حفاظت را به توسعه سبز تبدیل کرده و زمینه پایداری و حفاظت از جنگل ها و اراضی جنگلی را بر اساس شاخص های قوانین و مقررات فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

تغییر کاربری ، جنگل ، تحلیل SWOT ، استان گلستان