تغییرپذیری صفات جوانه زنی بذر و نونهال های بلندمازو (Quercus castaneifolia C.A. Mey.) در مبداءهای بذری مختلف جنگل های هیرکانی

سابقه و هدف: بخش مهمی از عدم موفقیت بلندمازو در جنگل کاری ها به مبدا جغرافیایی بذر و نهال و تاثیر آن در استقرار مربوط است. خلا ارزیابی های منطقه ی پرونانسی برای تعیین شعاع انتقال بذر و نهال و نیز اثرات پایه های مادری روی استقرار و رشد نهال ها در نهالستان ها و جنگل کاری های محلی که رابطه مستقیم با تغییرات اقلیمی دارد، کاملا محسوس است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف بررسی تغییرپذیری صفات جوانه زنی بذر و ویژگی های رشد اولیه نونهال های بلندمازو در مبداءهای بذری مختلف جنگل های هیرکانی انجام شد.مواد و روش ها: بذور بلندمازو از ۳ رویشگاه جنگل های هیرکانی (اسالم در گیلان، نکا در مازندران و لوه در گلستان) و هریک در سه گرادیان ارتفاعی (پایین بند، میان بند و بالابند) جمع آوری گردید و در ایستگاه تحیقات جنگل و مرتع پاسند کشت شدند. در مجموع بذرهای ۹ مبدا و ۹۰ درخت مادری (۱۰ درخت مادری از هر مبداء بذر) طی یک طرح آشیانه ای تحت آزمون جوانه زنی و رشد نونهال قرار گرفتند. صفات جوانه زنی بذر شامل توانایی جوانه زنی، میانگین مدت زمان جوانه زنی، سرعت جوانه زنی، طول و وزن خشک ریشه چه و ساقه چه و نسبت های طول ریشه چه به ساقه چه مورد بررسی قرار گیرند. آزمایشات در قالب طرح آشیانه ای و با استفاده از روش های تجزیه واریانس یک متغیره با در نظر گرفتن خطای نوع اول مجاز پنج درصد میانگین و اثر تیمارهای مربوطه با استفاده از آزمون چند دامنه ای SNK مورد مقایسه قرار گرفت.یافته ها: نتایج نشان داد مبدا بذر و پایه های مادری اثر معنی دار و گسترده ای بر تمامی صفات جوانه زنی، شاخص های رشد و وزن خشک نونهال های بلندمازو دارند. بیشترین درصد جوانه زنی (۸/۸۹ درصد)، سرعت جوانه زنی (۵۷/۰ بذر در روز) و بالاترین شاخص بنیه بذر (۷۸/۱۸) در توده بذر حاصل از ارتفاعات بالاتر استان گلستان مشاهده شد، در حالی که مشخصه های رویشی نونهال ها (طول و قطر ساقه و وزن خشک اندام ها) در رویشگاه های استان گیلان، خصوصا پایین بند و میان بند، در بالاترین میزان قرار داشت. نونهال های حاصل از بذرهای جنگل لوه (گلستان) دارای طول ریشه بیشتر و نسبت ریشه به ساقه بالاتری بودند که نشان دهنده مکانیسم سازگاری این جمعیت با شرایط گرم تر و خشک تر است. تحلیل همبستگی نشان داد عوامل رویشگاهی نظیر ارتفاع، جهت دامنه، تاج پوشش و شاخص بار گرمایی ارتباط معنی داری با برخی از صفات جوانه زنی و رشد نونهال های بلندمازو داشتند. نتیجه گیری: به طورکلی نتایج نشان داد نمی توان به صورت مطلق یک مبداء بذر بلندمازو را به عنوان بهترین مبداء در جنگل های هیرکانی معرفی نمود و تصمیم گیری در مورد مبدا بذر می تواند به اهداف پروژه بستگی داشته باشد. بنابراین توصیه می گردد در مواردی که استقرار سریع و نرخ بالای جوانه زنی بذر مدنظر است، از بذرهای استان گلستان استفاده شود، اما در مواردی که در نهالستان و یا عرصه مورد نظر افزایش سریع تر ارتفاع نهال و پتانسیل رویش بالاتر اندام هوایی نهال ها بیشتر مدنظر است، استفاده از بذور مبداء گیلان، بویژه در ارتفاعات میان بند و پایین بند در اولویت قرار گیرد. هرچند باتوجه به تغییرپذیری معنی دار جوانه زنی و صفات رویشی نونهال ها در پایه های مادری مختلف، اجرای مطالعات تکمیلی در این زمینه جهت جمع آوری و انتقال بذر بلندمازو در جنگل های هیرکانی قابل توصیه است.

کلیدواژه ها:

پایه مادری ، پروونانس بذر ، جنگل هیرکانی ، گرادیان ارتفاعی ، نهالستان جنگلی