برنامه احیا و توسعه جنگل در استان کردستان؛ چالش ها و برنامه های علمی-عملی مرتبط

سابقه و هدف: جنگل های زاگرس همواره جایگاهی ویژه در زندگی و معیشت جوامع محلی داشته و مواهب این جنگل ها سبب وابستگی فراوان جنگل نشینان به منابع جنگلی گردیده است. بهره برداری های غیراصولی در بیشتر مناطق سطح تاج پوشش جنگل و پارامترهای کمی و کیفی درختان را کاهش داده و اهمیت برنامه احیاء و توسعه جنگل را در ناحیه رویشی زاگرس دوچندان نموده است. هدف از این پژوهش ارزیابی برنامه احیا و توسعه جنگل در استان کردستان؛ شناسایی مهمترین چالش ها و تدوین برنامه های علمی-عملی برای این برنامه است. مواد و روش ها: برای تشریح وضعیت کنونی (States) برنامه احیا و توسعه جنگل، آمار و عملکرد ده ساله استان کردستان در برنامه احیا و توسعه جنگل بررسی و ارزیابی شد، سپس عوامل فشار، نیروهای محرکه، عارضه و پاسخ های مدیریتی ارزیابی شدند. کاهش سطح جنگل ها ومراتع استان در یک دوره ده ساله، آمار عملکرد اداره کل منابع طبیعی وآبخیزداری استان کردستان در یک دوره ده سال (۱۳۹۹-۱۳۸۹) ارزیابی شدند. با پایش میدانی جنگلکارهای اجرا شده در سال بعد (سال دوم بعد کاشت) و سال پنجم بعد از کاشت، وضعیت استقرار جنگلکاری ها وبذر کاری های اجرا شده در چاله های با ابعاد مختلف (از ۳۰ سانتیمتر تا یک متر مربع) بررسی شد. سپس با اطلاعات کسب شده یک چارچوب دپسیر برای برنامه احیا و توسعه جنگل در استان کردستان تدوین شد و در ادامه چارچوب دپسیر اختیار ۲۵ نفر از کارشناس خبره حوزه جنگلداری و افراد باتجربه و دهیاران از جوامع محلی قرار داده شد. یافته ها: نتایج نشان داد که پس از پنج سال کاشت نهال در سامانه های سطوح آبگیر و چاله های عمیق (با ابعاد ۱۰۰ سانتیمتر) دارای استقرار بیشتر از ۴۰ درصد بودند و استفاده از چاله های کاشت با ابعاد ۷۰×۷۰×۷۰ سانتی متر و ۱۰۰×۱۰۰×۱۰۰ سانتی متر و استفاده از سامانه های سطوح آبگیر سبب افزایش استقرار نهال ها شد. دیگر یافته ها نشان داد که در یک دوره ده ساله سطح جنگل ها و مراتع استان به میزان ۲/۳۲ و۶/۱۵ درصد کاهش یافته است. وضعیت کنونی بوم سازگان در برنامه احیا و توسعه نشان داد که در یک دوره ده ساله بیشترین سطح جنگل کاری های کل (تمامی موارد) در سال های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۸ (به ترتیب با ۲۹۲۵ و ۲۵۵۵ هکتار) صورت گرفته است و جنگل کاری های با توسعه جنگل با نهال و غنی سازی جنگل با بذر به ترتیب ۲۸ و ۲۱ درصد از کل جنگل کاری های اجرا شده را پوشش دادند. تحلیل دپسیر نشان داد که مهم ترین عوامل پیشران و موثر در شکل گیری وضعیت موجود به ترتیب ۱- پایین بودن سطح درآمد (فقر)، ۲- افزایش ارزش ملک و عرصه های کشاورزی در چند سال اخیر، ۳- نشان دادن مالکیت بر جنگل و مرتع، ۴- نگرانی از آینده و حرص و طمع و ۵- پایین بودن آگاهی جوامع محلی از اهمیت محیط زیست و جنگل بودند. در پاسخ به وضع موجود، در استان کردستان سالانه ۷۰۰ هکتار زارعت چوب، ۱۲۰۰ هکتار جنگل کاری، اختصاص ۲۵ درصد از اعتبارات آبخیزداری به فعالیت های بیولوژیکی و سهم بیش از ۶۰ درصدی زراعت چوب در پویش یک میلیارد در استان کردستان را در قالب پاسخ های مدیریتی اجرا نموده است. نتیجه گیری: بر اساس یافته های پژوهش، تقویت یگان حفاظت منابع طبیعی (در راستای حفاظت از منابع طبیعی و کاهش تخریب این منابع)، احیا و توسعه جنگلی اصولی و با استفاده از سامانه های سطوح آبگیر (کاشت نهال در چاله های عمیق (با ابعاد یک مترمربع) و کاشت بذر گونه های پیشران در پشته چاله) و تدوین برنامه نگهداری از جنگلکاری های انجام شده در یکدوره ۲ تا ۵ ساله بعد از کاشت (برنامه پایش و آبیاری در تابستان) برای استان کردستان و دیگر استان های زاگرس شمالی پیشنهاد می شوند. از طرفی عمده پاسخ های مدیریتی به وضعیت موجود بوده و برای اثربخشی بیشتر اقدامات و برنامه های اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کردستان، توصیه که به حذف یا مدیریت نیروهای پیشران توجه بیشتر شود.

کلیدواژه ها:

پاسخ مدیریتی ، تخریب جنگل ، احیا و توسعه جنگل ، زراعت چوب ، کاهش سطح جنگل