بازتعریف ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی: به سوی نظم امنیت منطقه ای جدید

مقدمه قفقاز جنوبی به عنوان حلقه اتصال اروپا، آسیا و خاورمیانه، یکی از حساس ترین و راهبردی ترین مناطق ژئوپلیتیک جهان محسوب می شود. این منطقه با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد، منابع انرژی غنی (به ویژه گاز آذربایجان)، کریدورهای حمل ونقل حیاتی و تنوع قومی- مذهبی، همواره محل تلاقی و رقابت منافع قدرت های بزرگ و بازیگران منطقه ای بوده است. قفقاز جنوبی مدت هاست که در معرض تعامل پویای قدرت و نفوذ قرار دارد که با تاریخ پیچیده ای از اتحادهای متغیر و اختلافات ارضی پیچیده تر شده است. همزمان با اینکه جهان شاهد دوره ای از پیکربندی مجدد ژئوپلیتیکی است که توسط درگیری روسیه و اوکراین و رقابت جهانی قاطعانه تر برای قدرت آغاز شده است، پیامدهای این تغییرات در قفقاز جنوبی نیز طنین انداز شده است. این مقاله به بررسی چشم انداز پیچیده قفقاز جنوبی می پردازد و پویایی ژئوپلیتیکی در حال تحول آن و ظهور بالقوه یک نظم امنیتی جدید را بررسی می کند. به طور سنتی، این منطقه تحت نفوذ قابل توجه روسیه بوده است که آن را بخشی از "منطقه منافع ممتاز" خود می دانسته است. با این حال، تسلط منطقه ای مسکو با چالش هایی که عمدتا به دلیل پیامدهای درگیری روسیه در اوکراین و مشکلات اقتصادی در داخل، مواجه است. این تغییر در چشم انداز ژئوپلیتیکی جهانی فرصت هایی را برای سایر بازیگران خارجی ایجاد کرده است تا جای خالی ناشی از کاهش نفوذ روسیه را پر کنند. در همین حال، سه کشور قفقاز جنوبی - ارمنستان، آذربایجان و گرجستان - به طور استراتژیک خود را در موقعیت مناسبی قرار داده اند تا از پویایی های در حال تغییر بهره ببرند، منافع ملی خود را حفظ کنند و استقلال خود را افزایش دهند. این تحولات اخیر در سیاست منطقه ای، نشان دهنده ی گذار قابل توجه به سوی یک نظم امنیتی جدید است و بررسی این دگرگونی در حال وقوع و پیامدهای بالقوه ی آن برای آینده ی قفقاز جنوبی را ضروری می سازد. براین اساس، پژوهش حاضر در پی آن است که با بررسی ریشه های نظم امنیتی تحت سلطه ی روسیه، زوال بعدی آن و ظهور یک چارچوب امنیتی جدید احتمالی در قفقاز جنوبی، به این گذار جاری پرتو افکنده و پیامدهای آن را ارزیابی کند. با بررسی عمیق تر تغییرات پیچیده ی ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی، درکی جامع از نظم امنیتی نوظهور و فرصت ها و چالش هایی که برای کشورها و بازیگران درگیر ایجاد می کند حاصل می شود. در حالی که روسیه تلاش می کند نفوذ خود را بر جمهوری های سابقش بازپس گیرد، بازیگران جدیدی مانند ترکیه و ایران به سرعت وارد میدان شده اند که قبلتر در تعریف موقعیت خود دچار مشکل بودند. بعدها بازیگران دورتر مانند ایالات متحده و اتحادیه اروپا به دلایل مختلف (عمدتا در حوزه اقتصادی) به تدریج و با احتیاط وارد شدند. این پویایی، نقش رو به رشد منطقه در سیاست بین الملل را برجسته می کند. برای مثال، ایالات متحده با حضور خود و اجاره کریدور زنگزور، قفقاز جنوبی را به عنوان منطقه ای با منافع حیاتی تعریف کرده است. مواد و روش­ها پژوهش حاضر از نوع کاربردی با رویکرد آینده پژوهی است. روش اصلی، دلفی کمی در سه دور متوالی همراه با تکنیک سناریونویسی مورفولوژیکی و تحلیل متقاطع بوده است. در مرحله نخست، با مرور ادبیات سیستماتیک و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۸ کارشناس اولیه، ۲۵ عامل کلیدی شناسایی شد. سپس پنل دلفی متشکل از ۳۲ کارشناس منتخب (۱۸ استاد دانشگاه و پژوهشگر، ۱۱ تحلیل گر سیاسی- امنیتی، ۳ دیپلمات و سفیر سابق،) تشکیل گردید. معیار انتخاب خبرگان، حداقل ۱۰ سال تجربه مرتبط و آشنایی عمیق با قفقاز بود. در دورهای اول تا سوم، پرسشنامه های ساختاریافته شامل دو بخش بود: مقیاس لیکرت پنج درجه ای برای سنجش اهمیت عوامل و مقیاس ۰-۱۰۰ درصدی برای احتمال وقوع سناریوها. پس از هر دور، بازخورد آماری (میانگین، انحراف استاندارد، ضریب واریاسیون) به خبرگان ارائه و پرسشنامه اصلاح شد. اجماع با معیار ۵/۰CV ≤ و آزمون غیرپارامتریک کروسکال-والیس (۰۵/۰p<) سنجیده شد. در نهایت، با تلفیق نتایج دلفی و تحلیل متقاطع عوامل، چهار سناریوی محتمل تا سال ۲۰۳۵ ترسیم گردید. پایایی ابزار با آزمون آلفای کرونباخ (بالای ۸۵/۰) و روایی محتوایی از طریق نظر خبرگان تایید شد. این روش ترکیبی، اعتبار و قابلیت تعمیم پذیری مناسبی برای مطالعات آینده پژوهی امنیتی فراهم آورد. نتایج و بحث نتایج دلفی کمی حاکی از اجماع قوی بر سر ۱۸ عامل از ۲۵ عامل اولیه بود. عامل روابط آذربایجان-ارمنستان با اختلاف معنادار (۰۵/۰p<) محوری ترین متغیر است. این یافته نشان می دهد مناقشه قره باغ همچنان «ریسک مادر» منطقه است. ظهور محور ترکیه-آذربایجان و اهمیت کریدورها، حاکی از گذار قدرت از شمال به جنوب-غرب منطقه است. تضعیف روسیه (رتبه ۴) مورد اجماع نسبی است، هرچند برخی کارشناسان به ظرفیت بازگشت محدود مسکو اشاره کردند. سناریوی غالب (تعادل شکننده) با تسلط نسبی ترکیه-آذربایجان، حضور محدود روسیه، نقش حاشیه ای ایران و ورود اقتصادی غرب، محتمل ترین آینده است. این سناریو شکننده است زیرا به شدت وابسته به ثبات روابط باکو-ایروان و مدیریت کریدورها می باشد. سناریوی همکاری منطقه ای مطلوب اما چالش برانگیز است؛ بی اعتمادی تاریخی و ضعف نهادها (مانند فرمت ۳+۳) مانع اصلی آن هستند. تداوم مناقشات ارضی (میانگین ۴/۶۸) قوی ترین بازدارنده و مکانیسم های اعتمادسازی (۴/۴۱) مهم ترین تسهیل کننده شناخته شدند. از منظر نظری، نتایج با واقع گرایی ساختاری و مکتب کپنهاگ همخوانی دارد. منطقه در مرحله امنیت گرایی قرار دارد و امنیت زدایی نیازمند تغییر گفتمان و ایجاد اعتماد مشترک است. جغرافیای اقتصادی (کریدورها و انرژی) به اندازه جغرافیای سیاسی تعیین کننده شده است. سیاست ایران مهم ارزیابی شده، اما خبرگان بر لزوم گذار از رویکرد امنیتی صرف به دیپلماسی اقتصادی تاکید کردند. قوی ترین بازدارنده، تداوم مناقشات ارضی است که ریشه در تاریخ، هویت و جغرافیا دارد. این عامل ساختاری، هرگونه معماری امنیتی بومی را با چالش مواجه می سازد. رقابت قدرت های بزرگ نیز به عنوان عامل بازدارنده دوم، منطقه را در وضعیت «امنیت گرایی» نگه می دارد. در مقابل، مکانیسم های اعتمادسازی قوی ترین تسهیل کننده است. خبرگان بر لزوم گذار از رویکردهای صفر- مجموع به بازی های برد- برد تاکید داشتند. تنوع کریدورها نیز می تواند وابستگی ها را کاهش دهد و زمینه همکاری را فراهم آورد. تفسیر کلی یافته های این پژوهش نشان می دهد قفقاز جنوبی در حال تجربه یک «گذار ژئوپلیتیک ساختاری» از نظم تک قطبی روسی به سمت یک نظم چندقطبی شکننده است. این گذار نه حتمی و نه خطی است، بلکه به شدت وابسته به انتخاب های استراتژیک بازیگران در ۵-۷ سال آینده خواهد بود. از منظر نظری، نتایج بیشتر با واقع گرایی ساختاری (والتز و میرشایمر) و نظریه امنیت منطقه ای مکتب کپنهاگ همخوانی دارد. منطقه هنوز در مرحله «امنیت گرایی» قرار دارد و «امنیت سازی» نیازمند تغییر گفتمان و ایجاد هویت امنیتی مشترک است. سناریوی غالب (تعادل شکننده چندجانبه): با ۴۸/۶ ٪ احتمال، محتمل ترین آینده است. در این سناریو، ترکیه-آذربایجان تسلط نسبی اقتصادی- نظامی پیدا می کنند، روسیه حضور محدود اما موثر (به ویژه در ارمنستان و گرجستان) دارد، ایران نقش حاشیه ای تری ایفا می کند و غرب از طریق انرژی و کریدورها وارد می شود. شکنندگی این سناریو ناشی از وابستگی شدید به ثبات روابط باکو-ایروان است. کوچک ترین تنش مرزی یا اختلال در کریدورها می تواند آن را بی ثبات کند. سناریوی همکاری منطقه ای: با وجود مطلوبیت برای همه بازیگران (به ویژه ایران)، احتمال آن تنها ۲۷/۳ ٪ است. انحراف استاندارد بالا (۱۵/۸) نشان دهنده تردید جدی خبرگان است. تحقق این سناریو نیازمند ایجاد مکانیسم های اعتمادسازی عملی (مانند مدیریت مشترک کریدور زنگزور، گفتگوی ۳+۳ موثر، و توافقنامه های امنیتی چندجانبه) است. خبرگان تاکید کردند که بدون حل مسئله ارمنستان-آذربایجان، این سناریو عملا غیرقابل دسترس خواهد ماند. سناریوی قطبی سازی: احتمال ۱۶/۸ ٪ اما با ریسک بسیار بالا. در این حالت، رقابت روسیه-غرب و ایران-ترکیه منطقه را به عرصه درگیری نیابتی تبدیل می کند. کارشناسان هشدار دادند که تشدید جنگ اوکراین یا تنش های ایران-اسرائیل/غرب می تواند این سناریو را فعال کند. سناریوی بی نظمی: کم احتمال ترین سناریو (با احتمال تنها ۷/۳ ٪) است، از نظر تخریب کنندگی، ویرانگرترین گزینه به شمار می رود. در این سناریو، تداوم درگیری های فریز شده، ضعف شدید نهادهای منطقه ای و رقابت بی قاعده و بی قانون میان بازیگران، منجر به بی ثباتی مزمن، افزایش مهاجرت های اجباری، فروپاشی اقتصادی در برخی مناطق و حاشیه نشینی کامل تعدادی از بازیگران خواهد شد. این وضعیت می تواند قفقاز جنوبی را به یک منطقه خاکستری ناامن و فاقد حاکمیت موثر تبدیل کند که پیامدهای منفی آن فراتر از مرزهای منطقه گسترش یابد. نتیجه­گیری قفقاز جنوبی به عنوان یکی از حساس ترین مناطق ژئوپلیتیک جهان، در حال تجربه یک گذار ساختاری عمیق است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش دلفی کمی و تکنیک سناریونویسی، تلاش کرد تا با مشارکت ۳۲ کارشناس برجسته، عوامل کلیدی شکل دهنده نظم امنیتی آینده این منطقه را شناسایی کرده و سناریوهای محتمل تا افق ۲۰۳۵ را ترسیم نماید. نتایج این مطالعه نشان می دهد که منطقه در حال خروج از نظم تک قطبی مبتنی بر سلطه نسبی روسیه و حرکت به سوی یک نظم چندقطبی شکننده است که در آن بازیگران منطقه ای مانند ترکیه و آذربایجان وزن بیشتری یافته اند. مهم ترین یافته پژوهش، برجسته شدن روابط آذربایجان-ارمنستان به عنوان محوری ترین عامل (میانگین ۴/۷۸) است. این متغیر نه تنها بر سایر عوامل اثرگذار است، بلکه به مثابه نقطه کانونی تحولات عمل می کند. پس از آن، نقش محور ترکیه-آذربایجان، وضعیت کریدورهای حمل ونقل (به ویژه زنگزور و میانی)، و تضعیف نسبی حضور روسیه قرار دارند. این الگو تایید می کند که جغرافیای مناقشه، انرژی و کریدورها همچنان سه ستون اصلی ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی باقی مانده اند. از میان چهار سناریوی ترسیم شده، سناریوی تعادل شکننده چندجانبه با احتمال نزدیک به ۴۹ درصد، محتمل ترین آینده ارزیابی شد. در این سناریو، ترکیه-آذربایجان تسلط نسبی اقتصادی-نظامی خواهند داشت، روسیه حضور محدود اما هوشمندانه ای حفظ خواهد کرد، ایران نقش حاشیه ای تری ایفا می کند و غرب عمدتا از طریق ابزارهای اقتصادی و انرژی وارد میدان می شود. شکنندگی این سناریو، آن را به وضعیتی ناپایدار تبدیل کرده که کوچک ترین اختلال می تواند آن را به سمت قطبی سازی یا بی نظمی سوق دهد. سناریوی همکاری منطقه ای بومی هرچند از منظر اصولی مطلوب ترین گزینه است (با احتمال ۲۷ درصد)، اما به دلیل بی اعتمادی تاریخی عمیق، رقابت های ژئوپلیتیک و ضعف نهادهای منطقه ای، تحقق آن نیازمند اراده سیاسی جدی و مکانیسم های اعتمادسازی عملی است. دو سناریوی منفی (قطبی سازی و بی نظمی) هرچند احتمال کمتری دارند، اما آثار تخریبی بسیار بالایی خواهند داشت و نباید از نظر سیاست گذاران دور بمانند. از منظر نظری، یافته های این پژوهش بیشتر با واقع گرایی ساختاری و نظریه امنیت منطقه ای مکتب کپنهاگ همخوانی دارد. منطقه هنوز در مرحله «امنیت گرایی۱» قرار دارد و گذار به مرحله «امنیت سازی»۲) نیازمند تغییر گفتمان از رقابت صفر-مجموع به همکاری برد-برد است. علاوه بر این، نتایج پژوهش بر اهمیت عوامل غیرسنتی مانند کریدورها و دیپلماسی انرژی در شکل گیری نظم های امنیتی جدید تاکید می کند و نشان می دهد که در دنیای امروز، جغرافیای اقتصادی به همان اندازه جغرافیای سیاسی اهمیت یافته است.

کلیدواژه ها:

قفقاز جنوبی ، ژئوپلیتیک ، نظم منطقه ای ، بازیگران منطقه ای ، بازیگران فرامنطقه ای