تحلیل هستی شناسانه نحوه وجود نفس در حکمت متعالیه؛ گذار از دوگانگی مادی-مجرد بر مبنای تشکیک وجود

تبیین حقیقت نفس و چگونگی ارتباط آن با بدن، همواره از چالش های بنیادین در دوگانه انگاری های فلسفی بوده است. در حالی که حکمت مشاء بر مبنای تغایر ذاتی ماده و مجرد، نفس را جوهری مفارق و ارتباط آن با بدن را عرضی می دانست، حکمت متعالیه با تغییر چارچوب از ماهیت به وجود، طرحی نو درانداخت. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد هستی شناسانه، به واکاوی نحوه وجود خاص نفس انسانی و چگونگی اجتماع حیثیات مادی و مجرد در هویت واحد آن می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که صدرالمتالهین با استناد به اصالت وجود، تشکیک در مراتب هستی و حرکت جوهری، نفس را نه در عرض عوالم سه گانه (ماده، مثال و عقل)، بلکه حقیقتی «سعی» و «جامع» معرفی می کند که محیط بر این عوالم است. بر این اساس، نفس در بدو حدوث، عین تعلق به ماده و دارای ترکیبی اتحادی با بدن است (جسمانیه الحدوث) و در بستر حرکت اشتدادی، بدون آنکه دچار گسست هویت شود، مراتب تجرد را طی می کند (روحانیه البقاء). نتیجه آنکه دوگانه «مادی-مجرد» در ساحت نفس، نه به معنای تناقض یا ترکیب انضمامی، بلکه بازتابی از «وحدت تشکیکی» است؛ به گونه ای که نفس در عین تجرد، شئون مادی خود را به نحو «رقیقه» حفظ کرده و مصداق بارز «وحدت در عین کثرت» می گردد.

کلیدواژه ها:

نحوه وجود نفس ، جسمانیه الحدوث ، تعلق ذاتی ، وجود سعی ، حرکت جوهری ، حکمت متعالیه