بررسی مقدماتی وضعیت تنوعزیستی در تلفات جادهای ایران: تحلیل تجمیعی دادههای انتشار یافته تلفات مهرهداران (۱۳۸۴–۱۴۰۳)

زمینه و هدف: تلفات جاده ای حیات وحش یکی از مهم ترین عوامل کاهش تنوع زیستی و تهدید جدی برای گونه های جانوری در ایران محسوب می شود. این مطالعه با هدف بررسی وضعیت تنوع زیستی با توجه به داده های منتشر شده از تلفات جاده ای در کشور و شناسایی الگوهای گونه ای و جغرافیایی این تلفات انجام شد. روش شناسی: به منظور دستیابی به داده های مورد نیاز، یک مرور نظام مند بر روی مطالعات منتشرشده در بازه زمانی ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۳ هجری شمسی صورت گرفت. پایگاه های اطلاعاتی معتبر ملی و بین المللی از جمله پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (IranDoc)، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، پرتال جامع علوم انسانی (Ensani)، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نورمگز)، سیویلیکا، علم نت، مگیران و گوگل اسکالر مورد جستجو قرار گرفتند. ترکیبی از کلیدواژه های مرتبط مانند «مرگ و میر»، «تلفات جاده ای»، «حیات وحش» و «نقاط داغ» برای افزایش جامعیت جستجو استفاده شد. معیارهای ورود مطالعات شامل شناسایی دقیق گونه ها، گزارش فراوانی نمونه ها و محدودیت تلفات به تصادفات جاده ای برون شهری بود. مطالعات تکراری و داده های همپوشان حذف شدند. در نهایت، ۲۴۲۵ تلفات فردی از ۲۱ خانواده جانوری استخراج و تحلیل شدند. یافته ها: نتایج نشان داد که خانواده های سگ سانان (۴۱٫۴۰٪)، گرازسانان (۱۴٫۸۰٪)، گربه سانان (۹٫۹۴٪)، گاوسانان (۵٫۹۸٪) و راسوئیان (۴٫۷۴٪) بیشترین درصد تلفات جاده ای را به خود اختصاص داده اند. از نظر توزیع جغرافیایی، استان های گلستان (۲۷٪)، ایلام (۱۳٪) و خراسان رضوی (۱۲٪) بالاترین میزان تلفات جانوری را داشتند. شاخص های تنوع زیستی نشان دادند که در شاخص Dominance_D، استان چهارمحال و بختیاری با مقدار ۰٫۷۴۷۱ بیشترین تسلط یک یا چند گونه خاص را دارد در حالی که استان خوزستان با مقدار ۰٫۱۴۵۷ کمترین میزان تسلط گونه ای را نشان می دهد. در شاخص Simpson_۱-D، استان خوزستان با مقدار ۰٫۸۵۴۳ بالاترین تنوع گونه ای را داراست و استان چهارمحال و بختیاری با مقدار ۰٫۲۵۲۹ کمترین تنوع را نشان می دهد. در شاخص Shannon_H، استان خوزستان با مقدار ۲٫۰۷۶ بیشترین یکنواختی و تنوع گونه ها را دارد و استان چهارمحال و بختیاری با مقدار ۰٫۶۴۴۲ کمترین میزان را نشان می دهد. نتیجه گیری: بررسی تعداد تلفات نشان می دهد که استان های گلستان، ایلام و خراسان رضوی به دلیل میزان بالای تلفات، نیازمند توجه فوری هستند. با این حال، با در نظر گرفتن شاخص های تنوع زیستی، استان های خوزستان، فارس و اردبیل اهمیت ویژه ای می یابند؛ زیرا این استان ها دارای تنوع گونه ای بالاتری در تلفات جاده ای هستند و احتمالا تصادفات تاثیرات منفی بیشتری بر ساختار و یکنواختی گونه ها در این مناطق داشته اند.

کلیدواژه ها:

تنوع زیستی ، تلفات جاده ای ، حیات وحش ، مرور نظام مند ، ایران.