کمدی و ایدئولوژی در سینمای عبدالرضا کاهانی: خوانشی ژیژکی از دو فیلم اسب حیوان نجیبی است و بی خود و بی جهت

این پژوهش به بررسی نسبت میان کمدی، ایدئولوژی و منطق میل در دو فیلم «اسب حیوان نجیبی است» و «بی خود و بی جهت» ساخته عبدالرضا کاهانی می پردازد.  مسئله اصلی مقاله آن است که کمدی در این آثار چگونه از سطح سرگرمی فراتر می رود و به فضایی برای بازنمایی بحران های روزمره، اختلال در روابط اجتماعی و تداوم مناسبات ایدئولوژیک تبدیل می شود. تا جایی که بررسی ها نشان می دهد، بخش عمده پژوهش های مربوط به سینمای کاهانی بیشتر بر جنبه های اجتماعی و واقع گرایانه آثار او متمرکز بوده و کمتر به پیوند کمدی با مفاهیمی چون میل، لذت و فانتزی توجه کرده اند. ازاین رو، مقاله حاضر با بهره گیری از خوانش اسلاوی ژیژک از ایدئولوژی، فانتزی و ژوئیسانس، می کوشد منطق کمدی را در نسبت با بحران نظم نمادین تحلیل کند. انتخاب این دو فیلم نیز به دلیل تفاوت آن ها در بازنمایی اقتدار، زبان و روابط جمعی صورت گرفته است؛ به گونه ای که یکی بر اجرای اقتدار جعلی و دیگری بر فرسایش گفتار و تعلیق کنش تمرکز دارد. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل صحنه محور است. در این چارچوب، عناصری چون میزانسن، ریتم تکرار، بدن، اختلال گفتار، هم پوشانی دیالوگ ها و الگوهای کنش روزمره بررسی می شود. تحلیل فیلم «اسب حیوان نجیبی است» نشان می دهد که اقتدار، حتی در غیاب پشتوانه واقعی، از خلال ژست های بدنی، لحن گفتار و فانتزی اطاعت بازتولید می شود. در مقابل، «بی خود و بی جهت» فضایی را ترسیم می کند که در آن تکرار گفت وگوهای نیمه تمام و تعویق تصمیم گیری، امکان تثبیت هرگونه نظم پایدار را مختل می سازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که کمدی در این دو فیلم تنها در خدمت تولید خنده یا انتقاد اجتماعی قرار ندارد، بلکه بستری برای تجربه و تحمل بحران های روزمره فراهم می کند. بر این اساس، مقاله پیشنهاد می کند که کمدی در سینمای کاهانی را می توان صورتی از مواجهه با فقدان، بی ثباتی و استمرار وضعیت ایدئولوژیک در زندگی روزمره دانست.

کلیدواژه ها:

سینمای ایران ، ایدئولوژی ، منطق میل ، ساختار کمدی ، اسلاوی ژیژک ، سینمای عبدالرضا کاهانی