نگاهی گیاه مردم شناختی در قلمروی رویشی گیاه جی غال اسمک (جوغاسم) در ایران

گیاه مردم شناسی که حاصل ترکیبی از سه حوزه گیاه شناسی عامیانه، مردم شناسی و مردم نگاری گیاهان است، به خودی خود حوزه ای مستقل محسوب می شود که بدون یاری گیاه شناسی جدید هم می تواند به حیات خود ادامه دهد. با وجود این، بهره گیری از علوم نوینی چون گیاه شناسی، خورد و خوراک شناسی سنتی، علم تغذیه جدید، اقتصاد کشاورزی، و جغرافیای گیاهی در کنار گیاه مردم شناسی می تواند به تکمیل و بهبود این حوزه کمک کند. نوشته پیش رو با درنظرداشتن رویکرد ذکرشده، بر گیاهی تمرکز نموده که در نقاط متعددی از ایران حائز اهمیت است. گیاه مورد پژوهش با نام های مختلفی چون «جوغاسم»، «پیشوک»، «پیقک»، «چیدم»، «چیدان»، و «چکیدان» شناخته می شود. این پژوهش حاصل تلاش طولانی مدت و کار میدانی عمیق متمرکز بر بر بازه زمانی بیست و پنج سال گذشته است که نویسنده با همکاری بیش از پانزده دانشجوی فعال از دانشکده علوم اجتماعی انجام داده است. هدف از انجام این پژوهش ارائه روبر(الگو) و نقشه (واگیره) ای برای گیاهان ایران در قالب یک نمونه موردی بوده است. بدین منظور قلمروی رویشی این گیاه و جایگاه آن در ادبیات شفاهی، باورها و هنجارهای مردم مناطق مختلفی شامل استان های آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاه، ایلام و بخش هایی از استان زنجان و اصفهان و همدان و لرستان و استان مرکزی مورد پژوهش قرار گرفته است. این پژوهش براساس تجربیات میدانی و مطالعات کتابخانه ای گسترده قلمرو رویشی این گیاه را به تخمینی در حدود یک پنجم سرزمین ایران پی گرفته و بقایا و بازمانده خرده فرهنگ گردآوری و مصرف آن را به ویژه در قحط سالی ها و گرانسالی ها و تنگ سالی ها ثبت و ضبط نموده است. علاوه بر این، یافته ها و نتایج این پژوهش ضمن ارائه مجموعه ای از ارزش های فرهنگی حول محور این گیاه در ایران، تحلیل جدیدی از خرافه نیز به دست داده و به این نتیجه رسیده است که احتمالا دست کم بخشی از آنچه امروزه خرافه دانسته می شود، حاصل ذهن های پیشرفته حکما و جامعه برای اعمال نفوذ و کنترل کودکان و کم دانشان و جاهلان زمانشان بوده است.

کلیدواژه ها:

گیاه مردم شناسی ، جوغاسم ، گرانسالی ، خشکسالی ، جغرافیای گیاهی