داروهای گیاهی به مثابه فرهنگ: خوانشی قوم گیاه شناختی از سفرنامه پیترو دلاواله

سفرنامه های اروپاییان عصر صفوی، به ویژه مشاهدات مستقیم و دقیق پیتر دلاواله (۱۶۱۷-۱۶۲۳ م.)، گنجینه ای ارزنده برای پژوهش های قوم گیاه شناسی تاریخی محسوب می شوند. این مقاله با رویکردی میان رشته ای (ادبیات تطبیقی، تاریخ پزشکی و قوم شناسی) و با به کارگیری روش تحلیل محتوای کیفی مبتنی بر استخراج نظام مند داده ها از متن سفرنامه، به بررسی بازنمایی داروهای گیاهی -سنتی مردم ایران در عصر شاه عباس اول، بر پایه این سفرنامه می پردازد. پرسش اصلی آن است که دلاواله چه گیاهان دارویی، شیوه های درمانی و باورهای عامه مرتبط با سلامت و بیماری را در جامعه ایرانی ثبت کرده است و این بازنمایی چگونه از دریچه نگاه یک ناظر اروپایی تصویر و گاه ارزش گذاری شده است؟ یافته ها حاکی از ثبت دقیق دلاواله از طیفی از گیاهان دارویی (نظیر هل، کاسنی، حنا، بنفشه، بیدمشک، انجدان) و کاربردهای اختصاصی آن ها (درمان امراض چشمی، گوارشی، پوستی، تب ها) است. او به شیوه های متنوع آماده سازی (جوشانده، ضماد، روغن گیری) و نیز نقش درمانگرانی چون «حکیم»ها (پزشکان متخصص) و«عطار»ها (درمانگران محلی) اشاره می کند. تحلیل گفتمان مشاهدات وی، دوگانگی نگاه او را آشکار می سازد: از سویی، تحسین کارایی برخی روش ها و دانش گیاه شناختی ایرانیان و تلاش برای انتقال این دانش به اروپا، و از سوی دیگر برچسب زنی گاه خرافی به برخی باورها و درمان ها تحت تاثیر پیش فرض های فرهنگی و مذهبی خود. این مطالعه نشان می دهد که سفرنامه دلاواله ، فراتر از یک سند تاریخی، متنی قوم نگارانه است که امکان بازسازی بخشی از دانش بومی فراموش شده پزشکی ایران و نیز واکاوی چگونگی بازنمایی «دیگری» پزشکی در تماس های فرهنگی قرن هفدهم را فراهم می کند.

کلیدواژه ها:

سفرنامه ، پیتر دلاواله ، داروهای گیاهی ، قوم گیاه شناسی تاریخی ، عصر صفوی