گیاه قوم شناسی دهستان کدکن: دانش بومی زنان در طبقه بندی و کاربرد گونه های گیاهی خودرو

در فرآیند توسعه اجتماعات محلی در ایران، خردهای محلی و به ویژه دانش های بومی زنان عموما مورد غفلت قرار گرفته اند؛ در حالی که همین دانش می تواند خود مبنایی برای توسعه درون زا و پایدار باشد. دهستان کدکن در شهرستان تربت حیدریه، با توجه به بسترهای طبیعی و فرهنگی خود، مکان مناسبی برای مطالعه و مستندسازی دانش بومی زنان در حوزه گیاهان خودرو در چارچوب توسعه درون‎زا است. مقاله حاضر بخشی از نتایج پژوهشی در چارچوب مذکور است. در این میان، متن حاضر به صورت مشخص بر احصا، توصیف و تحلیل دانش بومی زنان منطقه کدکن در مورد گیاهان خودرو متمرکز است. پژوهش پیش رو با استفاده از روش کیفی و مبتنی بر فنون مشاهده مشارکتی، مشاهده مستقیم و مصاحبه های عمیق با مشارکت کنندگان سامان یافته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که زنان کدکن گیاهان خودرو را به دو دسته اصلی «علف های باغی» و «علف های کوهی» طبقه بندی می کنند. در مجموع، ۶۳ گونه گیاهی خودرو در منطقه شناسایی شد که بر اساس کارکرد در سه گروه «خوراکی-غذایی»، «دارویی-درمانی» و «کاربردی-اقتصادی» دسته بندی گردیدند. در حوزه خوراکی-غذایی، گیاهان در چهار مقوله طعم دهندگان بومی، پایه نوشیدنی های بومی، میوه های بومی و خوراک های بومی بررسی شدند. در حوزه دارویی-درمانی، ۳۰ گونه با خواص درمانی متنوع شناسایی شد که زنان از آن ها به روش هایی همچون تهیه ضماد، عرقیات، زیفت، جوشانده و خمیر برای درمان بیماری هایی نظیر شکستگی استخوان، آبسه دندان، عفونت و دل درد استفاده می کنند. در حوزه کاربردی-اقتصادی نیز از گیاهان در ابزارسازی های سنتی، ساختمان سازی و صیقل دادن تنور بهره برداری می شود. نتایج پژوهش حاکی از آن است که دانش بومی زنان کدکن گنجینه ای ارزشمند از تجربه، زیست جهان و سازگاری با طبیعت است. زنان به عنوان کلیدداران اصلی این دانش، در حفظ تنوع زیستی، امنیت غذایی و سلامت جامعه محلی نقش محوری دارند.

کلیدواژه ها:

گیاه قوم شناسی ، دانش بومی زنان ، طبقه بندی بومی ، دهستان کدکن ، گیاهان خودرو