بازتعریف سواد ادبی در عصر هوش مصنوعی مولد: از خواننده مصرف کننده تا خواننده منتقد و هم آفرین

گسترش هوش مصنوعی مولد، مفهوم متن، فرایند خواندن و جایگاه خواننده را با دگرگونی های بنیادینی مواجه کرده است. در محیط آموزشی امروز، دانش آموز دیگر تنها با متن هایی مواجه نیست که حاصل فرایند آفرینش انسانی و انتشار رسمی اند، بلکه می تواند در تعامل با سامانه های هوش مصنوعی، متن هایی را دریافت، تغییر، مقایسه و حتی تولید کند. از این منظر، مسئله اساسی آموزش ادبیات دیگر صرفا چگونگی انتقال دانش درباره آثار ادبی نیست، بلکه چگونگی پرورش توانایی دانش آموز برای تشخیص، تفسیر، ارزیابی و داوری درباره متن در محیطی است که مرز میان خواندن، تولید و بازآفرینی متن increasingly در حال تغییر است.پژوهش حاضر با هدف تبیین الزامات بازتعریف سواد ادبی در مواجهه با متن های تولیدشده یا دگرگون شده به وسیله هوش مصنوعی مولد، با رویکرد توصیفی تحلیلی انجام شده است. در این چارچوب، پیوند میان سواد ادبی، خواندن انتقادی، سواد دیجیتال و هوش مصنوعی مولد بررسی و پیامدهای این تحول برای تجربه خواندن دانش آموز تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ورود هوش مصنوعی به فرایند خواندن، صرفا ابزارهای جدیدی برای دسترسی یا تولید متن فراهم نمی کند، بلکه جایگاه خواننده را نیز از دریافت کننده معنا به کنشگری تبدیل می کند که باید هم زمان متن را بخواند، با آن تعامل کند، آن را با منابع دیگر مقایسه کند و درباره کیفیت و اعتبار آن داوری کند. در این وضعیت، مهارت هایی همچون تشخیص انسجام و سبک، شناسایی پیش فرض ها و سوگیری ها، ارزیابی اعتبار محتوا، مقایسه نسخه های مختلف یک متن و تشخیص تفاوت میان آفرینش انسانی و تولید الگوریتمی، به مولفه های جدید سواد ادبی تبدیل می شوند.از سوی دیگر، سهولت و سرعت تولید متن می تواند به کاهش مکث، تامل، خوانش عمیق و شکل گیری وابستگی به پاسخ های آماده منجر شود. بنابراین، چالش اصلی آموزش ادبیات در عصر هوش مصنوعی، حذف یا پذیرش بی قیدوشرط فناوری نیست؛ بلکه ایجاد تعادلی میان استفاده خلاقانه از قابلیت های هوش مصنوعی و حفظ استقلال فکری، قوه تشخیص و تجربه تاملی خواننده است. بر این اساس، آموزش ادبیات می تواند از الگوی انتقال و تحلیل متن های ثابت به سوی الگویی تعاملی حرکت کند که در آن دانش آموز نه تنها خواننده متن، بلکه منتقد، ارزیاب و هم آفرین آن است. چنین رویکردی می تواند سواد ادبی را از مجموعه ای از مهارت های سنتی خواندن و تحلیل، به شایستگی گسترده تری برای مواجهه آگاهانه و مسئولانه با اکوسیستم متحول متن در عصر هوش مصنوعی ارتقا دهد.