از خواننده تا هم آفرین؛ بازتعریف تجربه ادبی در عصر هوش مصنوعی و دگرگونی معیارهای زیبایی شناختی نسل نو

گسترش هوش مصنوعی مولد، مرزهای سنتی میان نویسنده، متن و مخاطب را در فضای ادبی معاصر دستخوش تغییر کرده است. امروزه مخاطب نه تنها مصرف کننده آثار ادبی، بلکه در بسیاری از موارد، سفارش دهنده، ویرایشگر و بازآفرین متونی است که با همکاری ابزارهای هوشمند تولید می شوند. این دگرگونی، پرسش هایی اساسی درباره آینده ذائقه ادبی، معیارهای تشخیص ارزش هنری و جایگاه تجربه انسانی در فرایند خلق و دریافت ادبیات مطرح می کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر مواجهه با آثار ادبی تولیدشده به کمک هوش مصنوعی بر نگرش و ترجیحات ادبی نسل جدید فارسی زبان انجام شده است. در این مطالعه، با رویکردی ترکیبی، نمونه هایی از شعر، داستان کوتاه و نثر ادبی تولیدشده توسط سامانه های هوش مصنوعی در شبکه های اجتماعی فارسی زبان از منظر ویژگی های زبانی، عاطفی، روایی و زیبایی شناختی تحلیل شده و هم زمان دیدگاه ۳۵۰ نفر از دانشجویان و کاربران فعال حوزه ادبیات از طریق پرسش نامه بررسی شده است. یافته ها بیانگر آن است که سرعت تولید، سادگی بیان، قابلیت شخصی سازی و پاسخ گویی سریع به نیازهای عاطفی، از مهم ترین عوامل جذابیت متون هوش مصنوعی برای مخاطبان جوان است. در مقابل، بخشی از مخاطبان همچنان ارزش ادبی آثار انسانی را در تجربه زیسته، ابهام هنری، چندلایگی معنا و پیوند با زمینه های تاریخی و فرهنگی جست وجو می کنند. نتایج نشان می دهد هوش مصنوعی الزاما جایگزین ادبیات انسانی نمی شود، بلکه در حال تغییر شیوه مواجهه مخاطب با متن و بازتعریف انتظارات او از یک اثر ادبی است. بر این اساس، مهم ترین چالش آینده، نه حذف فناوری از عرصه ادبیات، بلکه پرورش مخاطبی است که بتواند میان جذابیت فوری و ارزش ادبی، میان تولید ماشینی و خلاقیت انسانی، و میان مصرف سریع محتوا و خوانش عمیق تمایز قائل شود. ازاین رو، تقویت سواد ادبی و سواد هوش مصنوعی می تواند به عنوان راهبردی فرهنگی و آموزشی برای حفظ عمق و هویت ادبی در محیط دیجیتال مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، تجربه ادبی ، ذائقه ادبی ، مخاطب دیجیتال ، زیبایی شناسی ادبی ، سواد ادبی