ادبیات در مواجهه با هوش مصنوعی؛ واکاوی دگرگونی ذائقه، خوانش و آفرینش ادبی در نسل دیجیتال

تحول فناوری های هوشمند، ادبیات را از یک حوزه صرفا انسانی به عرصه ای تازه برای تعامل میان خلاقیت انسان و ظرفیت های الگوریتمی تبدیل کرده است. تولید شعر، داستان و نثر ادبی با استفاده از سامانه های هوش مصنوعی، علاوه بر افزایش سرعت دسترسی به محتوای ادبی، شیوه مواجهه مخاطبان با متن و معیارهای آنان برای انتخاب و ارزیابی آثار را نیز تحت تاثیر قرار داده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی چگونگی تغییر تجربه ادبی نسل جدید فارسی زبان در مواجهه با محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی انجام شده است. رویکرد پژوهش ترکیبی بوده و در بخش کیفی، نمونه هایی از اشعار، داستان های کوتاه و متون ادبی تولیدشده توسط ابزارهای هوش مصنوعی در فضای مجازی فارسی زبان از نظر ساختار، مضمون، زبان و عناصر عاطفی بررسی شده است. در بخش کمی نیز دیدگاه ۳۵۰ نفر از دانشجویان و کاربران فعال حوزه ادبیات با استفاده از پرسش نامه گردآوری و تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد که ویژگی هایی مانند سادگی زبان، کوتاهی متن، سرعت تولید، امکان شخصی سازی و انعطاف در پاسخ به نیاز مخاطب، جذابیت قابل توجهی برای نسل جدید ایجاد کرده است. بااین حال، در ارزیابی عمیق تر، بسیاری از مخاطبان همچنان تجربه زیسته نویسنده، اصالت عاطفی، پیوند فرهنگی و چندلایه بودن معنا را از مولفه های مهم ارزش ادبی می دانند. از سوی دیگر، استفاده خلاقانه از هوش مصنوعی می تواند زمینه ای برای تجربه شیوه های جدید آفرینش، بازنویسی و تعامل با متن فراهم کند. برآیند پژوهش نشان می دهد که مسئله اصلی، تقابل ساده انسان و ماشین نیست؛ بلکه شکل گیری نوعی الگوی جدید در رابطه میان مولف، فناوری و مخاطب است. در چنین شرایطی، آموزش سواد ادبی و توانایی نقد محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، می تواند از کاهش خوانش عمیق جلوگیری کرده و زمینه استفاده خلاقانه و مسئولانه از فناوری را در مسیر حفظ پویایی ادبیات فارسی فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی مولد ، ادبیات فارسی ، ذائقه ادبی ، خوانش دیجیتال ، خلاقیت ادبی ، سواد ادبی