از جایگزینی تا هم افزایی؛ بازتعریف نقش معلم در مدرسه هوشمند با تاکید بر عدالت تربیتی

ورود هوش مصنوعی به نظام آموزشی، صرفا یک تحول فناورانه نیست، بلکه زمینه ساز بازاندیشی در نقش معلم، شیوه های یاددهی یادگیری و مفهوم عدالت تربیتی شده است. گسترش سامانه های هوشمند می تواند بخشی از فرایندهای آموزشی، ارزیابی و ارائه بازخورد را تسهیل کند؛ بااین حال، انتقال کامل مسئولیت آموزش به الگوریتم ها، پرسش هایی جدی درباره جایگاه ارتباط انسانی، تربیت اجتماعی و رشد عاطفی دانش آموزان ایجاد می کند. پژوهش حاضر با هدف تبیین ظرفیت ها و محدودیت های حضور هوش مصنوعی در مدرسه و ارائه الگویی برای همکاری موثر میان فناوری و نیروی انسانی انجام شده است. پژوهش با رویکرد ترکیبی انجام گرفت. در بخش کیفی، دیدگاه ۲۵ معلم و ۱۵ متخصص تعلیم و تربیت از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری و با روش تحلیل مضمون بررسی شد. در بخش کمی نیز نگرش ۴۰۰ دانش آموز از مقاطع مختلف و ۱۲۰ معلم با استفاده از پرسش نامه محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفت و داده ها با بهره گیری از تحلیل عاملی اکتشافی و آزمون t مستقل تحلیل شد. یافته ها نشان داد هوش مصنوعی در حوزه هایی مانند شخصی سازی تمرین ها، تحلیل عملکرد، ارائه بازخورد سریع و پشتیبانی از فرایندهای تکراری آموزشی ظرفیت قابل توجهی دارد؛ اما در حوزه هایی همچون شکل دهی روابط انسانی، تقویت مهارت های اجتماعی، درک موقعیت های عاطفی و ایجاد انگیزش درونی، نمی تواند جایگزین نقش تربیتی معلم شود. همچنین نگرانی هایی درباره وابستگی بیش از حد مدارس به فناوری، کاهش تعامل چهره به چهره و نابرابری در دسترسی به امکانات هوشمند مشاهده شد. برآیند یافته ها نشان می دهد عدالت تربیتی تنها با توزیع برابر ابزارهای فناورانه تحقق نمی یابد، بلکه مستلزم فراهم کردن فرصت برابر برای بهره مندی از راهنمایی انسانی، حمایت عاطفی و مشارکت اجتماعی نیز هست. بنابراین، الگوی مطلوب مدرسه هوشمند، حذف معلم نیست؛ بلکه تقسیم هوشمندانه مسئولیت ها میان انسان و فناوری است. در این الگو، هوش مصنوعی به عنوان ابزار پشتیبان تحلیل، تمرین و بازخورد عمل می کند و معلم همچنان مسئول هدایت تربیتی، ارتباط انسانی، پرورش خلاقیت و تصمیم گیری حرفه ای باقی می ماند. چنین رویکردی می تواند مسیر استفاده مسئولانه از فناوری را با حفظ هویت انسانی و عدالت محوری نظام آموزشی همراه سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی آموزشی ، مدرسه هوشمند ، نقش معلم ، عدالت تربیتی ، یادگیری شخصی سازی شده ، تعامل انسانی