از خمود جهل تا فروغ معرفت؛ واکاوی مفهوم «جهل» در قرآن و روایات بر اساس رهیافت فضیلت گرایی مسئولیت محور زاگزبسکی

این پژوهش، با هدف کشف پیش فرض های معرفت شناختی قرآن کریم، در باب مفهوم «جهل» و ارائه تحلیلی نظام مند از آن، با اتکا به داده های قرآنی و روایی و با بهره گیری از چارچوب نظری «معرفت شناسی فضیلت» معاصر انجام شده است. تمرکز بر آیاتی که مشتقات ریشه «ج ه ل» در آن ها به کار رفته، همراه با تحلیل روایات کتاب «العقل و الجهل» اصول کافی، نشان می دهد که قرآن و روایات، «جهل» را نه صرفا به معنای فقدان اطلاعات، بلکه در بیشتر موارد، به مثابه یک رذیلت معرفتی نکوهیده و قابل اجتناب می دانند که ناشی از شکست عامل معرفتی در ایفای مسئولیت شناختی خویش است. تحلیل محتوایی و هستی شناختی این آیات، نشان می دهد که جهل در قرآن، همواره با تصورات نادرست از موجودات و مفاهیم، همراه است و این تصورات نادرست، خود محصول غلبه رذایل معرفتی ای چون تعصب، تکبر، شتاب زدگی، پذیرش بی قید و شرط ادعاها و گردن کشی در برابر شواهد است. در مقابل، قرآن کریم و روایات، وظیفه شناسی معرفتی را به عنوان فضیلتی محوری و بنیادین، برای اجتناب از جهل و نیل به معرفت معرفی می کنند. این وظیفه شناسی، مستلزم کاربست مجموعه ای از فضایل معرفتی ثانویه، همچون انصاف، تواضع، خویشتن داری، صبر و گشودگی ذهن است. این پژوهش نشان می دهد که چارچوب نظری معرفت شناسی فضیلت مسئولیت گرا (به ویژه آرای زاگزبسکی)، ابزار مناسبی برای صورت بندی و نظام بخشی به آموزه های قرآنی و روایی درباره جهل فراهم می آورد و قابلیت گفت وگو و تعامل میان این دو سنت فکری وجود دارد، بدون آنکه یکی بر دیگری تحمیل شود.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، جهل ، معرفت شناسی فضیلت ، وظیفه شناسی معرفتی ، لیندا زاگزبسکی ، روایات کتاب العقل و الجهل ، معرفت شناسی مسئولیت گرا