نقد و بررسی آراء فخر رازی، ثعلبی و میبدی درباره آیه تعلق خواست انسان به مشیت الهی (تکویر: ۲۹) بر اساس روایات تفسیری

مسئله اختیار و نسبت آن با اراده الهی، از مهم ترین مباحث کلامی و تفسیری در اندیشه اسلامی است. در این میان، دو رویکرد جبر و تفویض، به عنوان دو قرائت افراطی از نسبت اراده انسان و مشیت الهی مطرح شده اند. آیه ۲۹ سوره تکویر (وما تشاوون الا ان یشاء الله رب العالمین)، از جمله آیاتی است که به سبب ظرفیت های تفسیری خود، زمینه برداشت های متفاوتی را در این زمینه فراهم کرده است. برخی مفسران، از جمله ثعلبی، میبدی و فخر رازی، با تاکید بر وابستگی اراده انسان به مشیت الهی، تفسیری ارائه کرده اند که در برخی تقریرها، به برداشت های جبرگرایانه نزدیک می شود. در مقابل، تحلیل دقیق دلالت آیه، سیاق آن و مجموعه آموزه های قرآنی درباره اختیار و مسئولیت انسان، نشان می دهد که مفاد آیه را می توان ناظر به نفی استقلال انسان از خداوند، بدون نفی اختیار و مسئولیت او دانست. پژوهش حاضر، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر آیات قرآن، روایات تفسیری و بررسی دیدگاه های تفسیری ثعلبی، میبدی و فخر رازی، به تحلیل انتقادی برداشت های تفسیری پیرامون این آیه می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایات تفسیری ذیل آیه، در اصل بر وابستگی اراده انسان به مشیت الهی و نفی تفویض دلالت دارند، اما تبدیل این معنا به نفی اختیار انسانی، نیازمند استدلال افزون تری است. بر اساس نظریه «امر بین الامرین»، اراده انسان، در طول اراده الهی و در چارچوب مشیت او تحقق می یابد؛ از این رو، انسان در افعال خود، مختار و مسئول است؛ در عین آنکه قدرت و اختیار او، وابسته به فیض و اراده الهی است.

کلیدواژه ها:

تکویر/ ۲۹ ، مشیت ، خواست انسان ، جبر و اختیار ، روایات تفسیری