نقش هوش مصنوعی در سازمان دهی داده های فقهی و تسهیل استنباط احکام

گسترش هوش مصنوعی و ورود آن به حوزه علوم اسلامی، پرسش های جدیدی درباره نقش، حدود و پیامدهای این فناوری در سامان دهی داده های فقهی و تسهیل استنباط احکام ایجاد کرده است. پژوهش حاضر باهدف تبیین چیستی کارکردهای هوش مصنوعی در فقه، چرایی ضرورت بهره گیری از آن در مواجهه با انبوه متون فقهی، و چگونگی به کارگیری صحیح آن در فرایند اجتهاد شکل گرفته است. این تحقیق، با روش توصیفی– تحلیلی و با بررسی اسناد و منابع کتابخانه ای، به تحلیل ظرفیت های فنی هوش مصنوعی همچون پردازش زبان طبیعی، یادگیری ماشین و گراف های دانش، و نیز محدودیت های معرفت شناختی و فقهی این فناوری پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که هوش مصنوعی در سه سطح: ۱) سازمان دهی و طبقه بندی متون فقهی، ۲) تحلیل الگوهای استنباطی و بازیابی ادله، و ۳) کمک به موضوع شناسی مسائل نوظهور، نقش موثری ایفا می کند؛ اما به سبب فقدان ملکه اجتهاد، درک مقاصد شریعت و تشخیص ظرایف اصولی، قادر به جایگزینی فقیه نیست. همچنین، بررسی اخلاقی و فقهی موضوع نشان می دهد که استفاده از هوش مصنوعی مشروط به رعایت عدالت، شفافیت، مسئولیت پذیری و حفظ جایگاه منابع معتبر تشریع است. نتیجه نهایی پژوهش بیانگر آن است که هوش مصنوعی می تواند به عنوان ابزاری کمکی، اما نه جایگزین، در خدمت فقیه قرار گیرد و با ایجاد نظم در داده ها و افزایش سرعت تحلیل، فرایند اجتهاد را تقویت کند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، داده های فقهی ، استنباط احکام