<span dir="RTL" lang="FA">مطالعه تطبیقی لباس در نگاره های «به بندکشیدن ضحاک» در نسخه های جلایری، تیموری و صفوی

بازخوانی پوشاک در نگاره های ایرانی، بستری بنیادین برای بازسازی تاریخ طراحی لباس و رمزگشایی از کدهای فرهنگی منسوجات است. با وجود اهمیت لباس در بازنمایی مناسبات سیاسی، خلا پژوهشی در زمینه تحلیل ساختاری و نشانه شناختی تن پوش های شاهنامه -به ویژه در مجالس مرتبط با انتقال قدرت- وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی کارکرد نشانه ای پوشاک در نگاره های «به بندکشیدن ضحاک» در دو دوره تیموری و صفوی، به همراه یک نسخه جلایری، انجام شده است و سعی بر آن داشته تا چگونگی تفسیر طرح و الگوی تن پوش افراد در مجلس مذکور را در گذر از عصر جلایری و تیموری به صفوی، از منظر تطبیقی مورد ارزیابی قرار دهد. در این راستا، پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، و با بهره گیری از مفاهیم نشانه شناسی گفتمانی انجام شده است. جامعه نمونه شامل یک نسخه شاهنامه از مکتب آل جلایر (تبریز اول)، دو نسخه تیموری (بایسنقری و ابراهیم سلطان) و سه نسخه صفوی (شاه طهماسبی، رشیدا و قرچقای خان) می باشد. یافته ها نشان می دهد که در لایه توصیفی و در تطبیق با داده های سفرنامه ها، ساختار لایه بندی، طول دامن و نوع زیرپوش ها در هر دو دوره تفاوت فاحش و شاخصی ندارند. همچنین تحلیل فنی الگوها بیانگر کوتاه تر شدن قد قبا و افزوده شدن برگردان یقه در دوره صفوی است. در نهایت، در سطح نشانه ای-گفتمانی، تقابل های دوتایی «برهنگی/پوشیدگی» و «رسمیت/غیررسمیت» در جامه ضحاک و فریدون، گفتمانی نظام مند از سلطه، فرودستی، مشروعیت زدایی و رتبه بندی منزلت اجتماعی تولید کرده است؛ امری که نشان می دهد پوشاک در این مجالس صرفا بازنمایی واقع گرایانه لباس های تاریخی نبوده، بلکه به عنوان راهبردی عامدانه، از سوی نگارگران برای شخصیت پردازی و قطب بندی قدرت به کار گرفته می شد.

کلیدواژه ها:

الگوی تن پوش ایرانی ، لباس در نگارگری ، به بندکشیدن ضحاک ، نشانه شناسی گفتمانی