ضرورت ایجاد مکتب آینده پژوهی ایرانی؛ تبیین الگوی معرفتی و مدل اولیه

مفهوم «مکتب آینده پژوهی» به عنوان چارچوبی معرفتی- روش شناختی، زیربنای بسیاری از جریان های تاثیرگذار آینده پژوهی در کشورهای پیشرو بوده است. با وجود شکل گیری مکاتب مختلف در جهان (آمریکایی، فرانسوی، اسکاندیناوی، استرالیایی و...)، جمهوری اسلامی ایران هنوز فاقد مکتبی بومی و منسجم است که بتواند آینده را بر اساس مبانی معرفتی، فرهنگی و تمدنی خود تبیین و هدایت کند. هدف پژوهش کنونی، تبیین ضرورت شکل گیری مکتب آینده پژوهی ایرانی و ارائه الگوی اولیه آن برمبنای تحلیل نظری و داده های میدانی است. این پژوهش با رویکرد کیفی- ترکیبی و با کمک الگوی تفسیری انجام شده است. در گام نخست، با مرور نظام مند پیشینه، مفاهیم بنیادین مکاتب مختلف استخراج شد. در گام دوم، با انجام مصاحبه های نیمه ساخت یافته با ۱۲ نفر از خبرگان حوزه های آینده پژوهی، فلسفه علم، علوم انسانی اسلامی و حکمرانی، داده ها در سه مرحله شناسه گذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد. در گام سوم، تحلیل مضمون براساس الگوی براون و کلارک به استخراج ۴ مضمون فراگیر و ۱۲ مضمون محوری انجامید و در گام پایانی، با بهره گیری از الگوسازی ساختاری- تفسیری، الگوی سه سطحی مکتب آینده پژوهی ایرانی شامل: بنیاد معرفتی- فلسفی، بنیاد فرهنگی- تمدنی و بنیاد نهادی- کاربردی ارائه شد. یافته ها نشان می دهد که مکتب آینده پژوهی ایرانی، بر تلفیق جهان بینی توحیدی، انسان شناسی اخلاقی، فلسفه تاریخ اسلامی، هویت ایرانی- اسلامی و حکمرانی آینده نگر استوار است و می تواند چارچوبی مفهومی برای تولید دانش و تصمیم سازی راهبردی در جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد. این پژوهش با ارائه نخستین الگوی منسجم مکتب آینده پژوهی ایرانی، شکاف نظری موجود در ادبیات آینده پژوهی بومی را پوشش می دهد.

کلیدواژه ها:

مکتب آینده پژوهی ایرانی ، آینده پژوهی بومی ، فلسفه آینده ، تمدن ایرانی–اسلامی ، حکمرانی آینده نگر