اثربخشی آموزش های همگانی پیشگیری از حریق در مدارس و محله های اراک: رویکردی آمیخته به سنجش آگاهی، نگرش و رفتار شهروندان

زمینه و هدف: آموزش همگانی پیشگیری از حریق به عنوان یکی از ارکان اساسی نظام ایمنی شهری، نقش تعیین کننده ای در کاهش حوادث آتش سوزی و تلفات ناشی از آن ایفا می کند. کلان شهر اراک به دلیل وجود بافت فرسوده، کاربری های مختلط، صنایع پرخطر و تراکم بالای جمعیت دانش آموزی، نیازمند برنامه های آموزشی هدفمند و مستمر در حوزه پیشگیری از حریق است. این پژوهش با هدف اصلی سنجش اثربخشی آموزش های همگانی پیشگیری از حریق در مدارس و محله های اراک و ارائه الگویی بومی برای بهبود این آموزش ها طراحی و اجرا شده است.روش پژوهش: این مطالعه از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت، نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون همراه با گروه کنترل است. جامعه آماری شامل دانش آموزان مدارس ابتدایی و متوسطه اول مناطق پنج گانه شهرداری اراک و ساکنان محله های هدف در بافت فرسوده بود. نمونه گیری به روش خوشه ای چندمرحله ای انجام شد و ۴۰۰ دانش آموز و ۲۰۰ نفر از ساکنان محله ها در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه محقق ساخته سنجش آگاهی، نگرش و رفتار ایمنی در برابر حریق (با پایایی آلفای کرونباخ ۰.۸۷) و چک لیست مشاهده میدانی بود. مداخله آموزشی در قالب کارگاه های تعاملی، نمایش عملی، توزیع بسته های آموزشی و اجرای مانورهای تخلیه انجام شد. تحلیل داده ها با استفاده از آزمون های تی زوجی، تی مستقل و تحلیل کوواریانس (ANCOVA) در نرم افزار SPSS نسخه ۲۶ انجام گرفت.یافته ها: نتایج نشان داد که میانگین نمره آگاهی گروه آزمایش پس از مداخله آموزشی به طور معناداری افزایش یافت (از ۱۴.۲ به ۲۱.۸ از ۲۵ نمره، p < ۰.۰۰۱). همچنین نگرش ایمنی (از ۳۲.۵ به ۴۱.۳ از ۵۰ نمره) و رفتار ایمنی (از ۲۸.۷ به ۳۸.۹ از ۵۰ نمره) بهبود معناداری نشان دادند. تحلیل کوواریانس با کنترل اثر پیش آزمون نشان داد که مداخله آموزشی ۴۲ درصد از واریانس آگاهی، ۳۵ درصد از واریانس نگرش و ۳۱ درصد از واریانس رفتار ایمنی را تبیین می کند. در گروه ساکنان محله ها، افزایش آگاهی (از ۱۳.۵ به ۱۹.۷) و بهبود رفتار (از ۲۶.۳ به ۳۴.۸) مشاهده شد، اما این بهبود کمتر از گروه دانش آموزان بود. همچنین نتایج نشان داد که اثر آموزش در مدارس ابتدایی بیشتر از متوسطه اول و در محله های بافت فرسوده بیشتر از محله های نوساز بود.نتیجه گیری: آموزش های همگانی پیشگیری از حریق در مدارس و محله های اراک اثربخشی معناداری در افزایش آگاهی، بهبود نگرش و ارتقای رفتار ایمنی شهروندان دارد. پیشنهاد می شود سازمان آتش نشانی اراک با همکاری آموزش و پرورش، شهرداری و رسانه های محلی، برنامه آموزش همگانی مستمر و هدفمند را در قالب کمپین های فصلی، کارگاه های تعاملی و مانورهای دوره ای اجرا کند. همچنین استفاده از فناوری های نوین آموزشی نظیر واقعیت مجازی، اپلیکیشن های موبایلی و شبکه های اجتماعی می تواند اثربخشی آموزش ها را افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

آموزش همگانی ، پیشگیری از حریق ، آگاهی ایمنی ، نگرش ایمنی ، رفتار ایمنی ، آتش نشانی اراک ، مدارس ، محله های شهری