چالش های حقوقی (رحم جایگزین)و (اهدای جنین) در فقه و حقوق مدنی با نگاه به رویه قضایی جدید

رحم جایگزین و اهدای جنین از مهم ترین شیوه های نوین درمان ناباروری اند که با وجود کارکرد حمایتی و درمانی، پرسش های پیچیده ای را در حوزه فقه امامیه، حقوق مدنی و رویه قضایی ایران پدید آورده اند. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین چالش های حقوقی رحم جایگزین و اهدای جنین در نسبت میان قواعد فقهی، اصول حقوق مدنی و تحولات نوین قضایی است. در این میان، ابهام در تعیین ماهیت قرارداد رحم جایگزین، وضعیت نسب طفل، حدود مسئولیت های زوجین، مادر جانشین و مراکز درمانی، آثار مالی و غیرمالی توافقات، محرمانگی اطلاعات، حضانت، ولایت، ارث و همچنین اعتبار شروط ضمن عقد، از جمله مهم ترین مسائل مورد اختلاف به شمار می آیند.این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با رویکردی مسئله محور، تلاش می کند با بررسی مبانی فقهی و مواد قانونی مرتبط، ظرفیت ها و کاستی های نظام حقوقی ایران را در مواجهه با این دو نهاد حقوقی ارزیابی کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه قانون نحوه اهدای جنین به زوجین نابارور و برخی اصول کلی فقهی و مدنی، چارچوبی اولیه برای مشروعیت و امکان پذیری این نهادها فراهم کرده اند، اما در عمل، به دلیل فقدان قانون جامع، تعارض در برداشت های فقهی، سکوت قانون گذار در خصوص بسیاری از آثار حقوقی و تفاوت در استنباط های قضایی، زمینه بروز اختلافات فراوان وجود دارد. رویه قضایی جدید نیز هرچند به سمت حمایت از مصلحت طفل، ثبات خانواده و اعتبار توافقات درمان ناباروری حرکت کرده است، اما هنوز از انسجام و وحدت رویه کافی برخوردار نیست.نتیجه پژوهش حاکی از آن است که در موضوع رحم جایگزین، مهم ترین چالش ها به تعیین مادر قانونی، تبیین رابطه قراردادی طرفین، ضمانت اجرای تعهدات و شناسایی حقوق کودک بازمی گردد و در اهدای جنین نیز مسئله اصلی، تعیین دقیق آثار نسبی، ارثی و هویتی طفل و حدود حقوق و تکالیف والدین حکمی و زیستی است. بر این اساس، بازخوانی فقهی متناسب با نیازهای نوپدید، تدوین مقررات جامع و شفاف، و ایجاد رویه قضایی منسجم، ضرورتی انکارناپذیر برای کاهش تعارضات و تامین امنیت حقوقی در این حوزه است. این نوشتار می تواند در تبیین ابعاد فقهی و حقوقی رحم جایگزین، اهدای جنین، حقوق خانواده، حقوق کودک، فقه پزشکی و رویه قضایی معاصر، مبنایی مناسب برای پژوهش های تکمیلی و اصلاحات تقنینی آینده فراهم آورد.