مطالعه چرخه زندگی و میزان زادآوری در نخل پاکوتاه ایرانی وکاربردهای محلی آن (Nannorrhops ritchiana )

مقدمه: نخل پاکوتاه(Nannorrhops ritchiana)گیاهی از خانواده نخل (Palmaceae) است که در استان سیستان و بلوچستان پراکنش به نسبت وسیعی دارد. برخی محققین نخل پاکوتاه ایرانی را تک گونه و دارای دو رقم می دانند اما برخی دیگر دو گونه داز N.ritchieana)) و پورک (N baluchestanica) را در منطقه معرفی کرده اند. گیاه کمک زیادی به منطقه از جهت تثبت خاک و آب و هوا و نیز استفاده اقتصادی دارد. در این مطالعه، مطالعات ساختاری و تشریحی چرخه زندگی نخل پاکوتاه با استفاده از مطالعات ریختی، تشریحی با برش های دستی و میکروتومی انجام شد. بیشترین پراکنش آن در منطقه، اوگینگ نیک شهر، بزپیران ایرانشهر و سرباز است که جمعیت های متراکم و بسیار زیبایی از آن دیده می شود. به دلیل آنکه تکثیر و زادآوری آن از طریق پاجوش می باشد و معمولا پاجوش ها جدا نمی شوند بطور معمول منطقه رشد و نمو گیاه متراکم است. همچنین تکثیر از طریق دانه نیز انجام می شود که میزان رویش و رشد دانه، به شرایط آب و هوایی و نیز مرحله رسیدگی میوه بستگی زیادی دارد. در مطالعه حاصر، میزان رویش در پورک (حدود ۴۰ درصد) بیشتر از داز (حدود ۲۵ درصد) بود. از ویژگی های جالب توجه گیاه آن است که چرخه زندگی گیاه بصورتHapaxanthy است که در آن شاخه های گل دهنده پس از توقف رشد رویشی به میزان زیادی تشکیل و توسعه می یابند. این شاخه منفرد گل دهنده در انتهای ساقه و از تغییر راس رویشی به زایشی ایجاد می شود که در آن گذر سریع به گل دهی وجود دارد. با توجه به اینکه تنها یک شاخساره منفرد در راس این نوع خرما وجود دارد؛ بنابراین چرخه یا دوره گل دهی کوتاه است (حدود ۸-۵). از ویژگی های جالب توجه دیگر در این گونه، ویژگی های سازشی گل است که در اجزای مختلف گل، ساختارهای دفاعی و حفاظتی شامل سلول های دارای اگزالات کلسیم و بویژه سلول های پارانشیمی فنل دار به میزان زیادی تشکیل میشوند. بعلاوه، در بخشهای رویشی گیاه نیز اگزالات کلسیم، فیبرها و آوندها تراکم بالایی دارند که نشان دهنده مقاومت بالای گیاه هستند. ساختار گل، فرمول عمومی تک لپه ای ها یعنی صریب ۳ را نشان می دهد که گلپوش سه تایی دارد. بر خلاف اغلب گیاهان خانواده خرما، نخل پاکوتاه هرمافرودیت بوده و هر گل دارای نافه ۶ پرچمی با میله گلبرگ مانند و مادگی سه برچه ای است که بصورت جزئی به هم متصل شده و صمن بلوغ دو برچه تحیل و برچه پایا میوه گرده قهوه ای رنگ سته را ایجاد می کند که حجم عمده آن را دانه سخت اندوسپرم دار پر می کند و بر خلاف خرما، حجم میوه در این گیاه کم می باشد. در دانه، جنین بصورت ساختار استوانه ای شکل در قطب مقابل دم میوه در محفظه جاسازی شده زییایی حفاظت می شودو توسط درپوش به بیرون ارتباط دارد. برخی تفاوتها در ساختارهای ذکر شده از جمله ساختار کلی گیاه، شکل گل آذین و میوه بین دو رقم (گونه) داز و پورک دیده شد. مواد و روش ها: در این مطالعه دانه های داز و پورک را در گلدان های حاوی پرلیت کاشتیم تا جوانه بزنند و جوانه آنها را از ۱cm تا دانه رست بالغ را مورد مطالعه ریختی قرار دادیم. و با استفاده از برش و میکروتومی دستی به صورت عرضی و طولی توسط تیغ ساختار تشریحی آنها زیر میکروسکوپ نوری مشاهده و بررسی کردیم. و کار سلول شیمیایی با رنگ های مختلف که هر رنگی یک ماده مورد نظر را رنگ می کرد در قسمت های کلاهک ریشه، ریشه، ساقه و برگ دانه رست داز وپورک انجام دادیم. و درصد رویش و رشد دانه را هم بررسی کردیم. و جنین و جوانه۵/۰ سانتی متری دانه های خرما رقم مضافتی را جدا کردیم. در محلول FAA تثبیت سپس در سری های الکل آب گیری و در محلول پارافین، قالب گیری شدند با میکروتوم، نمونه های به ضخامت ۵ تا ۱۰میکرومتر، برش گیری و رنگ آمیزی شدند و پس از چسپاندن با میکروسکوپ نوری مورد مطالعه قرار گرفتند. نتایج: دانه دارای اندوسپرم رشد یافته و سخت می باشد که به دلیل ضخامت زیاد دیواره های سلولی آن می باشد. حجم عمده دانه را این بافت پر کرده که در قسمت پشتی و مرکزی آن رویان بصورت ساختاری استوانه ای شکل قرار دارد و توسط درپوش سازمان یافته و لیگنینی حفاظت می شود. مطالعات سلول بافت شناسی نشان داد که طی مراحل دانه رستی ایدیوبلاست های دارای اگزالات کلسیم در ریشه بویژه در مناطق نزدیک مریستم و نیز در برگ های فتوسنتزکننده تشکیل می شوند. سلول های دارای آمیلوبلاست های فراوان نیز در منطقه کلاهک، یقه ( محل راس شاخساره) و برگ های جوان و بالغ تشکل می شوند. فیبرها بصورت قابل توجه در بخش های مختلف شامل برگ های اولیه و برگ های فتوسنتزی، ریشه و ساقه حتی در مراحل اولیه دانه رستی تشکیل می شوند. حفرات هوا طی نمو دانه رست بصورت گسترده در ریشه و اولین برگ ( دمبرگ لپه ای) تمایز پیدا می کنند. بخشی از رویان که درون دانه یا اندوسپرم باقی می ماند طی رویان بزرگ و گسترده شده و حجم عمده دانه را در بر می گیرد و سرانجام هنگامی که برگ های فتوسنتزی تشکیل می شوند، شروع به تجزیه و تحلیل می کند.