بررسی چالش های معلمان در حفظ مرجعیت علمی و تربیتی خود در تعامل با سامانه های هوش مصنوعی

گسترش سامانه های هوش مصنوعی، به ویژه سامانه های مولد، شرایط تولید، دسترسی، ارزیابی و انتقال دانش را در محیط های آموزشی با دگرگونی های اساسی مواجه ساخته است. در گذشته، معلم در بسیاری از موقعیت های آموزشی مهم ترین واسطه دسترسی دانش آموز به دانش تخصصی، تفسیر مفاهیم، تشخیص خطاهای شناختی و هدایت فرایند یادگیری محسوب می شد؛ اما اکنون دانش آموز می تواند در زمانی کوتاه پاسخ هایی نسبتا منسجم، شخصی سازی شده و ظاهرا تخصصی از سامانه های هوشمند دریافت کند. این تحول لزوما به معنای کاهش اهمیت معلم نیست، بلکه ماهیت مرجعیت علمی و تربیتی او را دستخوش بازتعریف می کند. مسئله اساسی آن است که اگر مرجعیت معلم همچنان بر انحصار انتقال اطلاعات استوار باشد، با گسترش دسترسی دانش آموزان به منابع هوشمند، این مبنا تضعیف خواهد شد؛ در مقابل، اگر مرجعیت حرفه ای معلم بر توانایی تفسیر، اعتبارسنجی، داوری، ایجاد زمینه یادگیری، شناخت فردی و اجتماعی دانش آموز و هدایت اخلاقی فرایند تربیت استوار شود، هوش مصنوعی می تواند به ابزاری برای تقویت جایگاه حرفه ای معلم تبدیل شود.پژوهش حاضر با رویکرد مروری تحلیلی و با استفاده از منابع علمی فارسی و انگلیسی، چالش های پیش روی معلمان در حفظ مرجعیت علمی و تربیتی خود در تعامل با سامانه های هوش مصنوعی را بررسی می کند. تحلیل منابع نشان می دهد که مهم ترین چالش ها شامل تغییر انحصار دسترسی به دانش، رقابت ظاهری میان پاسخ سریع سامانه هوشمند و توضیح انسانی معلم، مسئله اعتماد به خروجی های هوش مصنوعی، تضعیف احتمالی استقلال حرفه ای معلم، تغییر هویت حرفه ای، ضرورت برخورداری از سواد هوش مصنوعی، دشواری حفظ رابطه انسانی و تربیتی، ابهام در مسئولیت تصمیم های آموزشی و خطر تبدیل شدن معلم به مجری توصیه های الگوریتمی است. یافته های تحلیلی همچنین نشان می دهد که مرجعیت معلم در عصر هوش مصنوعی بیش از گذشته از «داشتن اطلاعات» به «توانایی داوری درباره اطلاعات» انتقال می یابد. بر این اساس، حفظ مرجعیت حرفه ای معلم نه از مسیر رقابت با هوش مصنوعی در سرعت و حجم تولید محتوا، بلکه از طریق تقویت شایستگی های معرفتی، تفسیری، اخلاقی، ارتباطی، تربیتی و فناورانه امکان پذیر است. نتیجه کلی پژوهش بر ضرورت حرکت از الگوی «معلم به عنوان منبع اصلی اطلاعات» به الگوی «معلم به عنوان داور، طراح، میانجی معرفتی و راهبر تربیتی» تاکید دارد.