بررسی نقش معلم در تطبیق برنامه های آموزشی از پیش تعیین شده با شرایط واقعی کلاس درس

برنامه آموزشی در سطح سیاست گذاری و طراحی، معمولا با هدف ایجاد انسجام، عدالت آموزشی، تعیین جهت گیری های یادگیری و فراهم کردن چارچوبی مشترک برای فعالیت مدارس و معلمان تدوین می شود؛ با این حال، تحقق واقعی آن در کلاس درس به شرایطی وابسته است که در مرحله طراحی برنامه به طور کامل قابل پیش بینی نیست. تفاوت در پیش دانسته های دانش آموزان، سرعت یادگیری، انگیزه، نیازهای فردی، ویژگی های فرهنگی و اجتماعی، امکانات مدرسه، زمان در دسترس، ترکیب گروه کلاسی و حتی رویدادهای پیش بینی نشده، باعث می شود اجرای یکسان برنامه آموزشی در موقعیت های متفاوت نه تنها دشوار، بلکه از نظر آموزشی گاه نامتناسب باشد. از این منظر، معلم صرفا مجری یک برنامه از پیش نوشته شده نیست، بلکه یکی از حلقه های اصلی تبدیل برنامه رسمی به تجربه واقعی یادگیری است.هدف مقاله حاضر، تحلیل نقش معلم در فرایند تطبیق برنامه آموزشی با واقعیت های کلاس و تبیین شرایطی است که تحت آن این تطبیق می تواند به جای فاصله گرفتن از اهداف برنامه، به تحقق عمیق تر آنها منجر شود. پژوهش با رویکرد مروری تحلیلی و بر پایه مطالعه منابع علمی فارسی و انگلیسی، اسناد برنامه ای و پژوهش های مرتبط با مفهوم «ساخت و اجرای برنامه درسی»، عاملیت حرفه ای معلم، تصمیم گیری آموزشی و انطباق برنامه انجام شده است. تحلیل منابع نشان می دهد که فاصله میان برنامه قصدشده و برنامه اجراشده الزاما نشانه ضعف معلم یا شکست برنامه نیست؛ بلکه بخشی از ماهیت فرایند آموزشی در محیط های پیچیده است. معلم در این میان از طریق تفسیر اهداف، تشخیص وضعیت یادگیرندگان، انتخاب یا تغییر مثال ها و فعالیت ها، تنظیم سرعت تدریس، بازآرایی توالی محتوا، تغییر شیوه ارزشیابی و استفاده از منابع مکمل، برنامه را با موقعیت واقعی کلاس هماهنگ می کند.یافته های این مطالعه نشان می دهد که تطبیق موثر زمانی رخ می دهد که معلم میان «وفاداری به مقصود برنامه» و «انعطاف در شیوه تحقق آن» تمایز قائل شود. در چنین رویکردی، برنامه رسمی به عنوان چارچوب جهت دهنده حفظ می شود، اما مسیر رسیدن به اهداف بر اساس شواهد حاصل از تعامل با دانش آموزان تنظیم می گردد. همچنین مشخص شد که توانایی تطبیق برنامه بیش از آنکه صرفا ویژگی فردی معلم باشد، به شرایط سازمانی، میزان اعتماد حرفه ای، فرصت همکاری، دسترسی به منابع، کیفیت توسعه حرفه ای و نوع نظام ارزشیابی وابسته است. بنابراین، تقویت نقش حرفه ای معلم در تطبیق برنامه نیازمند گذار از تصور «اجرای خطی برنامه» به سوی فهم «اجرای تفسیری، زمینه مند و مشارکتی برنامه» است.