طراحی الگوی حقوقی حفاظت از زیرساخت های حیاتی و تداوم خدمات عمومی در کلان شهر تبریز

حفاظت از زیرساخت های حیاتی و تضمین تداوم خدمات عمومی در کلانشهرها، به عنوان یکی از ارکان بنیادین حکمرانی مطلوب و امنیت ملی، نیازمند چارچوب حقوقی منسجم و کارآمدی است که بتواند در برابر تهدیدات متنوع طبیعی و انسان ساخت از تاب آوری و پایداری شهر صیانت کند. این پژوهش با هدف طراحی الگوی حقوقی جامع برای حفاظت از زیرساخت های حیاتی و تداوم خدمات عمومی در کلانشهر تبریز انجام شده است. پرسش اصلی آن است که الگوی حقوقی مطلوب برای حفاظت از زیرساخت های حیاتی و تضمین تداوم خدمات عمومی در تبریز چه مولفه ها و ارکانی دارد و چگونه می توان آن را در چارچوب نظام حقوقی ایران عملیاتی کرد. روش تحقیق از نوع کیفی و مبتنی بر روش تحلیل مضمون است. داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای و اسنادی شامل قوانین و مقررات (قانون احکام دائمی برنامه های توسعه، قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت، طرح راهبردی حفاظت از زیرساخت های کشور مصوب ۱۴۰۲، قانون مدیریت بحران کشور، مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان، قانون مدیریت خدمات کشوری و قانون شهرداری)، اسناد بین المللی (دستورالعمل CER اتحادیه اروپا ۲۰۲۲/۲۵۵۷، قانون حفاظت از زیرساخت های حیاتی آمریکا ۲۰۰۱، و چارچوب های OECD)، گزارش های رسمی سازمان پدافند غیرعامل و استانداری آذربایجان شرقی، و پژوهش های علمی گردآوری شده است. تحلیل داده ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شده و سپس بر اساس الگوی طراحی شده، اعتبارسنجی محتوایی صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد که الگوی حقوقی مطلوب برای تبریز باید بر شش رکن اساسی استوار باشد: (۱) شناسایی و طبقه بندی نظام مند زیرساخت های حیاتی بر اساس معیارهای ملی و منطقه ای؛ (۲) تعیین سطوح الزامات حفاظتی متناسب با درجه اهمیت هر زیرساخت؛ (۳) تبیین دقیق مسئولیت ها و تکالیف نهادی در چارچوب نظام مدیریت شهری؛ (۴) تضمین اصل تداوم خدمات عمومی به عنوان یک اصل حقوقی الزام آور؛ (۵) ایجاد سازوکارهای نظارتی، ارزیابی و پاسخگویی؛ و (۶) نهادینه سازی مشارکت بخش خصوصی و شهروندان در چارچوب مشارکت عمومی–خصوصی. تحلیل وضعیت تبریز نشان می دهد که این کلانشهر با آسیب پذیری بالایی در برابر مخاطرات زیرساختی مواجه است: حدود ۳۰ درصد ساختمان های شهر در معرض خطر فروریختگی قرار دارند، ۴۸ هکتار پهنه رانشی در شهر شناسایی شده است، شبکه خطوط گازی در مناطق مرکزی آسیب پذیری بالایی دارد، و فرونشست زمین به عنوان یک تهدید خاموش، زیرساخت های آب و فاضلاب را تهدید می کند. نتایج پژوهش نشان می دهد که خلا اصلی نه در فقدان قوانین، بلکه در فقدان سازوکارهای اجرایی، ابهام در تعیین مسئولیت ها، ضعف نظام نظارت، و ناهماهنگی بین نهادی است. الگوی پیشنهادی با ترکیب رویکرد خطرمحور (Risk-Based)، حقوق محور و مشارکت محور، چارچوبی عملیاتی برای رفع این خلاها ارائه می دهد.