ارزیابی تحقق پذیری الگوی شهر پانزده دقیقه ای با تاکید بر دسترسی عادلانه به خدمات شهری

الگوی شهر پانزده دقیقه ای، برنامه ریزی شهری را از افزایش سرعت جابه جایی به کاهش نیاز به جابه جایی تغییر می دهد. بر پایه این الگو، ساکنان باید بتوانند نیازهای روزمره خود را با پیاده روی، دوچرخه یا در صورت ضرورت حمل ونقل عمومی در زمانی کوتاه تامین کنند. با وجود گسترش این ایده در سیاست گذاری شهری، تحقق پذیری آن را نمی توان فقط با ترسیم یک شعاع ثابت یا شمارش تعداد خدمات سنجید؛ زیرا توان حرکتی افراد، کیفیت و ظرفیت خدمات، ایمنی مسیر، استطاعت مالی، ساعات فعالیت، ترجیحات اجتماعی و خطر جابه جایی اجباری ساکنان بر دسترسی واقعی اثر می گذارد. هدف پژوهش حاضر، ارزیابی شرایط تحقق الگوی شهر پانزده دقیقه ای با تاکید بر عدالت در دسترسی به خدمات شهری است. روش پژوهش، اسنادی و توصیفی تحلیلی با مرور هدفمند مطالعات علمی و گزارش های معتبر منتشرشده تا سپتامبر ۲۰۲۶ است. شواهد بر اساس هشت محور شامل ساختار فضایی، شبکه حرکت فعال، کفایت خدمات، کیفیت و استطاعت، تفاوت های فردی، عدالت توزیعی، حکمرانی و پایداری مسکن تحلیل شد. یافته ها نشان می دهد که الگو در بافت های متراکم، مختلط و چندمرکزی بیشترین امکان تحقق را دارد، اما در حاشیه های کم تراکم بدون پیوند مناسب با حمل ونقل عمومی به تعدیل زمانی و مقیاسی نیاز دارد. همچنین، میانگین بالای دسترسی می تواند محرومیت محله های کم برخوردار را پنهان کند. بنابراین، سنجش باید هم زمان پوشش جمعیتی، تنوع و کفایت خدمات، شکاف میان گروه ها، دسترسی افراد سالمند و دارای محدودیت حرکتی، و کیفیت تجربه مسیر را اندازه گیری کند. مطالعه یزد نیز تمرکز دسترسی در مرکز و کمبود آن در پیرامون را نشان می دهد و بر ضرورت وزن دهی خدمات بر اساس ترجیحات محلی تاکید دارد. نتیجه اصلی این است که شهر پانزده دقیقه ای هدفی مشروط و زمینه محور است. تحقق عادلانه آن به اولویت دادن به بدترین وضعیت دسترسی، توزیع مجدد خدمات، شبکه ایمن پیاده و دوچرخه، حمل ونقل عمومی برای خدمات تخصصی، مشارکت ساکنان و سیاست های ضد جابه جایی نیاز دارد.