چارچوب سواد هوش مصنوعی معلمان برای تلفیق اخلاقی ابزارهای دیجیتال در آموزش

گسترش شتابان هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال هوشمند، محیط های آموزشی را با تغییراتی اساسی در شیوه طراحی، اجرا و ارزشیابی فرایند یاددهی یادگیری مواجه کرده است. در این میان، معلم دیگر صرفا استفاده کننده ابزارهای آموزشی نیست، بلکه به عنوان تصمیم گیرنده، طراح یادگیری، ارزیاب اطلاعات و میانجی تعامل انسان و فناوری، نقشی تعیین کننده در نحوه ورود هوش مصنوعی به کلاس درس دارد. ازاین رو، برخورداری معلمان از سواد هوش مصنوعی و توانایی تلفیق مسئولانه، اخلاقی و pedagogical ابزارهای هوشمند به یکی از الزامات اساسی تحول دیجیتال آموزش تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مولفه های اساسی چارچوب سواد هوش مصنوعی معلمان برای تلفیق اخلاقی ابزارهای دیجیتال در آموزش انجام شده است. رویکرد مقاله تحلیلی مروری بوده و با استفاده از ادبیات علمی حوزه هوش مصنوعی در آموزش، شایستگی دیجیتال معلمان، اخلاق فناوری و یادگیری حرفه ای، ابعاد کلیدی این چارچوب مورد بررسی قرار گرفته است. یافته های تحلیلی نشان می دهد که سواد هوش مصنوعی معلمان صرفا به توانایی کار با سامانه های هوشمند یا تولید محتوا با ابزارهای مولد محدود نمی شود؛ بلکه مجموعه ای چندبعدی از دانش، مهارت، نگرش، قضاوت حرفه ای و مسئولیت اخلاقی را دربرمی گیرد. بر این اساس، چارچوب پیشنهادی بر پنج محور اصلی شامل درک مبانی و کارکردهای هوش مصنوعی، سواد اخلاقی و مسئولیت پذیری، شایستگی پداگوژیک در استفاده از هوش مصنوعی، سواد داده و ارزیابی انتقادی خروجی های دیجیتال، و یادگیری حرفه ای و توسعه مستمر شایستگی های هوش مصنوعی استوار است. این ابعاد با رویکرد انسان محور یونسکو هم راستا بوده و بر حفظ عاملیت انسانی، شفافیت، عدالت، حریم خصوصی، عدم تبعیض و استفاده ایمن و مسئولانه از فناوری تاکید دارند (یونسکو، ۲۰۲۴). همچنین، چارچوب شایستگی دیجیتال مربیان اروپا تاکید می کند که شایستگی دیجیتال معلم تنها مهارت فنی نیست، بلکه توانایی انتخاب، طراحی، مدیریت و استفاده موثر و مسئولانه از فناوری در راستای اهداف آموزشی را شامل می شود (کمیسیون اروپا، ۲۰۱۷). بنابراین، می توان نتیجه گرفت که تلفیق موفق هوش مصنوعی در آموزش نیازمند گذار از «مهارت استفاده از ابزار» به سمت «قضاوت حرفه ای درباره چرایی، چگونگی و پیامدهای استفاده از ابزار» است. چنین چارچوبی می تواند مبنایی برای طراحی برنامه های توانمندسازی معلمان، بازنگری دوره های ضمن خدمت، تدوین استانداردهای حرفه ای و سیاست گذاری برای استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در مدارس باشد.